De Bangladesh Nationalist Party (BNP), de grootste politieke partij van het land, verbreekt op beslissende wijze haar decennialange alliantie met Jamaat-e-Islami, de grootste islamitische groepering van het Zuid-Aziatische land, en herpositioneert zichzelf in plaats daarvan als een liberale, democratische kracht in de aanloop naar de nationale verkiezingen.
De verschuiving komt zestien maanden na de afzetting van voormalig premier Sheikh Hasina na een massale opstand tegen haar anderhalf decennium durende bewind, gekenmerkt door wijdverbreide mensenrechtenschendingen, waaronder buitengerechtelijke executies, gedwongen verdwijningen, arrestaties van critici en oppositieleiders en een brutaal optreden tegen demonstranten in augustus 2024.
Hasina’s Awami League-partij, historisch gezien de belangrijkste rivaal van de BNP, had de mantel decennialang uitgeroepen tot een seculiere, liberale pijler van de Bengaalse politiek, hoewel critici die bewering betwistten.
Daarentegen werden de BNP en de Jamaat samengetrokken door hun gemeenschappelijke oppositie tegen de Awami League. Maar hun ideologische verschillen bleven nooit verborgen: de BNP onderschreef een nationalistisch wereldbeeld, terwijl voor de meeste Bengalen de islamitische identiteit de bestaansreden van de Jamaat is.
Nu zijn deze meningsverschillen uitgemond in een volwaardige breuk tussen de partijen die samen regeerden in de laatste niet-Hasina-regering die tussen 2001 en 2006 in Bangladesh werd verkozen.
Deze week sprak Tarique Rehman, waarnemend voorzitter van de BNP, de bloedige herdenking van de bevrijdingsoorlog van Bangladesh tegen Pakistan in 1971 toe en zei dat “mensen zagen” wat er toen gebeurde. Hij noemde Jamaat niet, maar de verwijzing werd in heel Bangladesh duidelijk begrepen: Jamaat had zich verzet tegen de onafhankelijkheid van Bangladesh van Pakistan.
Hij beschuldigde de Jamaat er ook van misbruik te maken van religie om stemmen te winnen.
In soortgelijke opmerkingen vorige maand waarschuwde BNP-secretaris-generaal Mirza Fakhrul Islam Alamgir voor het verdelen van het land “in naam van de religie” en benadrukte hij dat het BNP-beleid moet berusten op nationale eenheid, democratische principes en de grondleggersgeest van 1971.
Dus wat zit er achter deze verschuiving?
Het laatste verhaal van de BNP suggereert dat zij zich de morele woordenschat van het seculiere nationalisme wil toe-eigenen, dat de Awami Liga lange tijd heeft gemonopoliseerd door haar scheve historische revisionisme van de ware geest van de bevrijdingsoorlog. De oprichter van de Awami League, Sjeik Mujibur Rehman, leidde de bevrijdingsstrijd, maar was ook verantwoordelijk voor de vroege afdaling van een onafhankelijk Bnagladesh naar autoritarisme toen hij in 1975 alle andere politieke partijen verbood te proberen een eenpartijsysteem in te voeren.
Hasina zette die erfenis voort toen ze tussen 2009 en 2024 aan de macht was. Ze verbood de Jamaat en arresteerde duizenden BNP-leiders en arbeiders – waaronder haar oude chef en voormalige premier Begum Khaleda Zia, die momenteel in het ziekenhuis ligt in wat haar partij en familie hebben omschreven als een “zeer kritieke toestand”. De meedogenloze repressie van de politieke oppositie en andere critici door de regering-Hasina maakte van de verkiezingen van 2014, 2018 en 2024 een schijnvertoning, waarbij de Awami League met aardverschuivingen won in een landschap van repressie.
Om de seculiere nationalistische leegte op te vullen die is achtergelaten door de Awami League – die zelfs nu verboden is terwijl Hasina in ballingschap is in India – moet de BNP de banden verbreken met een islamistische partij wiens historische bagage haar pogingen zou kunnen hinderen om een publiek aan te spreken dat op zoek is naar pluralistische politiek.
De eerlijkheid gebiedt te zeggen dat de splitsing tussen BNP en Jamaat niet van de ene op de andere dag tot stand is gekomen. Maandenlang zijn beide partijen uit elkaar gedreven over kernkwesties: of er bredere hervormingen aan de verkiezingen moeten voorafgaan, hoe de grondwet moet worden geherstructureerd en welk politiek model het post-Hasina-tijdperk moet definiëren.
Jamaat drong vóór de verkiezingen aan op ingrijpende structurele veranderingen; De BNP drong aan op vervroegde verkiezingen en minimale grondwetsherzieningen. Hun meningsverschillen verhardden langzaam tot open kloven.
Maar deze pauze gaat niet alleen over strategische meningsverschillen. Het weerspiegelt een ideologische herijking, gedreven door het nieuwe politieke klimaat.
De centrumlinkse, liberaal-seculiere ruimte die de Awami League ooit claimde, is nu vacant.
De BNP ziet een kans om het te bezetten vóór de nationale verkiezingen die in februari gepland staan.
De berekening van BNP is geworteld in de veranderende stemming van het electoraat. De door jongeren geleide opstand van 2024, de ineenstorting van het eenpartijautoritarisme en het burgerlijk ontwaken van kiezers uit de stedelijke middenklasse hebben allemaal geleid tot een hernieuwde vraag naar democratisch bestuur en politieke gematigdheid.
De religiegedreven standpunten van Jamaat kunnen, zo meent de BNP, met dit sentiment botsen. Door zichzelf een nieuwe naam te geven, gelooft de BNP dat zij weerklank kan vinden bij kiezers die gedesillusioneerd zijn door zowel het autoritarisme van de Awami Liga als het religieuze conservatisme van de Jamaat.
De herschikking heeft ook tot doel het morele hoge niveau van 1971 te herwinnen. Tientallen jaren lang heeft de Awami Liga de oorlogssamenwerking van de Jamaat met Pakistan bewapend om de BNP door associatie te delegitimeren. Nu draait BNP dat verhaal om.
Door de rol van Jamaat in 1971 aan de kaak te stellen, daagt de partij het ideologische monopolie uit dat de Awami Liga een halve eeuw lang uitoefende – en probeert ze jongere burgers aan te spreken die 1971 bekijken vanuit verhalen over democratie en mensenrechten in plaats van partijloyaliteit.
Deze poging tot transformatie is niet zonder risico’s. BNP moet de scepsis overwinnen over de vraag of deze rebranding echt of opportunistisch is. Elementen binnen de eigen gelederen van de BNP kunnen zich mogelijk verzetten tegen de verschuiving naar een meer liberale identiteit.
Bovendien is de politieke ruimte na Hasina druk: door jongeren aangestuurde groepen zoals de Nationale Burgerpartij (NCP) en netwerken van het maatschappelijk middenveld strijden ook om de liberaal-centristische stem. De fragmentatie van de stemmen zou de winst van de BNP kunnen verwateren, tenzij zij erin slaagt ongelijksoortige pro-democratische kiesdistricten te verenigen.
Toch lijkt de strategische logica achter de herijking van het bbp voorlopig overtuigend.
De partij positioneert zichzelf niet langer als een centrumrechtse kracht die concurreert met de Awami League; het probeert zichzelf te transformeren in een breed democratisch platform dat voormalige kiezers van de Awami League, stedelijke liberalen, minderheidsgemeenschappen en politiek ontwaakte jongeren absorbeert, die allemaal op zoek zijn naar een nieuw politiek thuis.
Of deze verschuiving zal slagen, zal afhangen van hoe consequent de BNP deze nieuwe ideologische lijn handhaaft en of het publiek gelooft dat de breuk van de partij met de Jamaat eerder een principiële beslissing is dan een electorale choreografie.
Maar wat nu al duidelijk is, is dat het bbp van 2025 niet het bbp van het afgelopen decennium is. De leiders spreken een nieuwe taal – geworteld in inclusiviteit, anti-sektarisme en democratische hervormingen.
En ze zeggen het hardop.
Door te breken met de Jamaat en het ideologische terrein te betreden dat ooit in handen was van de Awami League, hervormt de BNP het politieke landschap van Bangladesh. Als de transformatie standhoudt, zou dit de meest consequente herschikking van de politiek van het land sinds het begin van de jaren negentig kunnen zijn – een ideologische omkering waarbij de voormalige centrumrechtse partij de belangrijkste bewaker wordt van de liberaal-democratische politiek in een post-Hasina-Bangladesh.
