De filosofie van president Theodore Roosevelt, ‘zacht praten en een stok achter de deur’, gaf prioriteit aan diplomatie, met militair geweld als laatste redmiddel.
William Allen Rogers
onderschrift verbergen
onderschrift wijzigen
William Allen Rogers
De Monroe-doctrine. Grote stokpolitiek. Kanonneerbootdiplomatie.
Tot voor kort werden de termen meestal verbannen naar de pagina’s van stoffige geschiedenisboeken. Maar president Trump leunt voor zijn rechtvaardiging zwaar op zijn eigen begrip van deze concepten zijn aanval op Venezuelawaar zijn pesttactieken op gericht waren Groenland verwerft en de zijne recente dreigementen om Iran aan te vallen.
Op een persconferentie deze maand zei zei Trump Amerikaanse troepen hebben de Venezolaanse president Nicolás Maduro gevangengenomen omdat zijn acties een “grove schending vormden van de kernprincipes van het Amerikaanse buitenlandse beleid die meer dan twee eeuwen teruggaan … tot de Monroe-doctrine.”
“En de Monroe-doctrine is een groot probleem, maar we hebben deze in veel opzichten achterhaald. Ze noemen het nu de ‘Donroe-doctrine'”, zei hij.
Wat is de Monroe-doctrine?
In 1823 waarschuwde president James Monroe Europa in zijn zijn adres voor het congresen verklaarde dat “elke poging van hun kant om hun systeem uit te breiden naar enig deel van” het westelijk halfrond als “gevaarlijk voor onze vrede en veiligheid” zou worden beschouwd.
Een schilderij van James Monroe, de vijfde president van de Verenigde Staten, die diende van 1817 tot 1825. De naar hem genoemde doctrine heeft gediend als rechtvaardiging voor Amerikaanse interventie in Latijns-Amerika en elders.
Nationaal Archief/Getty Images
onderschrift verbergen
onderschrift wijzigen
Nationaal Archief/Getty Images
Monroe’s verklaring kwam op een moment dat Spanje moeite had om zijn Noord-Amerikaanse bezittingen vast te houden – delen van het continent die delen van Florida en grote delen van het huidige Amerikaanse zuidwesten omvatten.
De Monroe-doctrine ‘kwam voort uit een geopolitieke context waarin de Verenigde Staten een opkomende macht waren die het westelijk halfrond als haar invloedssfeer claimde’, zegt Jay Sexton, directeur van het Kinder Institute on Constitutional Democracy aan de Universiteit van Missouri.
Bij het begin stelde de doctrine “simpelweg wat Europese machten niet konden doen op het westelijk halfrond”, maar had met opzet een open einde, waardoor “latere Amerikanen de doctrine konden herpositioneren of herscheppen voor een nieuwe context”, voegt Sexton, auteur van De Monroe-doctrine: rijk en natie in het negentiende-eeuwse Amerika.
Acht decennia later heeft president Theodore Roosevelt de Monroe-doctrine opnieuw vormgegeven als een krachtiger beleid – deels als reactie op de Britse, Duitse en Italiaanse marineblokkade van Venezolaanse havens vanwege het onvermogen van het land om buitenlandse schulden te betalen. In zijn Jaarlijkse boodschap van 1904 aan het Congresvoerde Roosevelt aan dat ‘chronisch wangedrag’ op het wereldtoneel ‘de tussenkomst van een beschaafde natie’ vereiste.
“Op het westelijk halfrond kan de Amerikaanse naleving van de Monroe-doctrine de VS, hoe schoorvoetend ook, in duidelijke gevallen van dergelijk wangedrag of onvermogen ertoe dwingen een internationale politiemacht uit te oefenen”, zei hij.
“Roosevelt was ervan overtuigd dat echte vooruitgang tot stand komt door diplomatie – langzame, geduldige diplomatie – en niet door militaire instrumenten”, zegt Jon Alterman, de Brzezinski-leerstoel in Global Security and Geostrategy bij het Center for Strategic and International Studies, een tweeledige onderzoeksorganisatie in Washington, DC.
Daarentegen, zegt hij, lijkt Trump te denken dat de diplomatie langzaam, moeilijk en onvolmaakt is, en het goede aan het leger is dat de dingen scherp, duidelijk en succesvol zijn.
In 1907 stuurde Roosevelt op beroemde wijze een vloot van 16 Amerikaanse slagschepen, genaamd “Grote witte vloot’, over een mondiale omvaart om de Amerikaanse kracht te laten zien aan potentiële rivalen, vooral aan het steeds assertiever wordende Japan. Douglas Brinkley, hoogleraar geschiedenis aan de Rice University, benadrukt echter dat Roosevelts vloot ‘geen oorlog voerde’, maar ‘hij bracht hem naar de Stille Oceaan en zei: ‘Kijk eens hoe groot onze marine is.’
President Theodore Roosevelt (midden) zit in november 1906 op een stoomboot op de Culebra Cut van het Panamakanaal.
Amerikaanse Library of Congress/AFP
onderschrift verbergen
onderschrift wijzigen
Amerikaanse Library of Congress/AFP
Nog Roosevelt-gevolgzoals bekend werd, rechtvaardigde interventie in Latijns-Amerika om de regionale stabiliteit te handhaven, zoals in de Verenigde Staten steun voor de afscheiding van Panama van Colombiadie de aanleg van het Panamakanaal mogelijk maakte, en de Amerikaanse troepen naar Cuba sturen in 1906 om daar een opstand neer te slaan. De consequentie weerspiegelde Roosevelts bredere Big Stick-filosofie – ‘praat zacht en draag een grote stok’ – waarbij prioriteit werd gegeven aan diplomatie, met militair geweld als laatste redmiddel. De aanpak van Trump lijkt deze prioriteiten om te keren, zegt Michael Cullinane, voorzitter van Theodore Roosevelt Studies aan de Dickinson State University.
Cullinane merkt op dat in het geval van Venezuela “de aanloop naar wat Trump deed erg lijkt op wat Roosevelt deed, maar het stukje ‘zacht praten’ ontbrak.” Trump, zegt hij, “deed pas aan diplomatie toen hij de grote stok gebruikte. Hij gebruikte gewoon de grote stok.”
De opkomst van de Amerikaanse ‘kanonneerbootdiplomatie’
Voortbouwend op het beleid van Monroe en Roosevelt nam president Woodrow Wilson het volgende over:kanonneerbootdiplomatie“naar een nieuw niveau.
Door gebruik te maken van de groeiende Amerikaanse zeemacht demonstreerde Wilson een agressievere, interventionistische aanpak dan zijn voorgangers. Amerikaanse mariniers sturen om Haïti en de nabijgelegen Dominicaanse Republiek binnen te vallen om de Amerikaanse financiële belangen op Hispaniola veilig te stellen. Hij erfde een Amerikaanse marine-aanwezigheid in Nicaragua, op bevel van zijn voorganger, William Howard Taft. Wilson gaf later de Amerikaanse marine opdracht de Mexicaanse haven Veracruz te bezetten onderdeel van een campagne om de Mexicaanse dictator af te zetten. Hij stuurde ook Amerikaanse troepen over de grens om de Mexicaanse guerrillaleider te achtervolgen Pancho Villa.
Deze politieke cartoon toont president Woodrow Wilson die in 1919 een dikke, zware olijftak, die de Volkenbond voorstelt, aan een vredesduif overhandigt.
Hulton-archief/Getty Images
onderschrift verbergen
onderschrift wijzigen
Hulton-archief/Getty Images
Het beleid van Wilson is misschien wel de beste analogie voor Trumps eigen interpretatie van de Monroe-doctrine. Net als Trump wilde Wilson gezien worden als een vredestichter die in de nasleep van de Eerste Wereldoorlog op beroemde wijze aandrong op de Volkenbond – een voorloper van de Verenigde Naties. “De paradox van de Wilson-jaren is dat Wilson de president is die opdracht geeft tot de meeste interventies in het Caribisch gebied en Midden-Amerika”, zegt Sexton.
Maar Brinkley waarschuwt tegen het ‘overdrijven van Trumps denken’ over het buitenlands beleid. Hij stelt dat Trump “slechts wat handig is uit de schepel van de Amerikaanse geschiedenis plukt.”
Uiteindelijk vertaalt Trumps beroemde transactionele karakter zich in een vorm van realpolitik die zijn relaties met anderen beïnvloedt.
Roosevelt bevindt zich op Mount Rushmore en hielp bij de onderhandelingen over een einde aan de Russisch-Japanse oorlog, waarvoor hij de Nobelprijs voor de Vrede won – een eer die Trump heeft herhaaldelijk benadrukt dat hij het verdiende.
Maar Trump is geen Teddy Roosevelt, zegt Cullinane. Onder andere: “Het niet respecteren van het internationaal recht is iets dat Roosevelt niet zou hebben gedaan.”
“Roosevelt steunde internationale arbitrage… Het is heel anders dan de manier waarop Donald Trump de internationale betrekkingen benadert”, zegt Cullinane.
De Amerikaanse interventies in Latijns-Amerika gingen na de Tweede Wereldoorlog door, maar de Monroe-doctrine werd minder vaak ingeroepen, zegt Sexton. Dat komt omdat de doctrine “voortkwam uit een geopolitieke context waarin de Verenigde Staten een opkomende macht waren en het westelijk halfrond als hun invloedssfeer claimden.”
Toen de Verenigde Staten uit de Tweede Wereldoorlog tevoorschijn kwamen als een echte wereldmacht, leek dit niet te passen.
‘Maar nu die wereldorde zich begint te ontrafelen (en ineenstort) keren de invloedssferen terug’, zegt hij.
