MEXICO-STAD — Adrián Ramírez was al meer dan twintig jaar niet meer in zijn geboorteplaats in het westen van Mexico geweest. Toen hij daar begin vorig jaar eindelijk terugkeerde nadat hij uit de Verenigde Staten was gedeporteerd, vond hij de plaats veranderd.
Ramírez herinnerde zich de stad als levendig. Maar de discotheek waar hij in de jaren twintig de hele nacht danste, was verdwenen. De drukke avondmarkt, waar de lokale bevolking samenkomt voor taco’s, loopt nu vroeg leeg. Na 22.00 uur nemen kartelleden met militaire wapens de controle over de straten over.
“Het is niet langer hetzelfde Mexico uit mijn kindertijd”, zegt Ramírez, 45, die om veiligheidsredenen vroeg om geïdentificeerd te worden met zijn middelste en achternaam. “Er was meer vreugde, meer vrijheid. Maar zo is het niet meer.”
Iedereen die na tientallen jaren terugkeert naar zijn geboortestad, zal veranderingen opmerken: oude bedrijven sluiten en nieuwe gaan open, sommige mensen verhuizen en andere sterven. Aanpassing aan dergelijke verschuivingen maakt al lang deel uit van de Mexicaanse migrantenervaring.
Maar veel van de tienduizenden mensen die door de regering-Trump naar Mexico zijn gedeporteerd, hebben tientallen jaren in de Verenigde Staten doorgebracht en merken dat hun land ook op diepgaandere manieren is veranderd.
Volgens een Amerikaanse militaire analyse beheersen criminele groepen, beter bewapend en beter georganiseerd dan voorheen, nu ongeveer een derde van het Mexicaanse grondgebied. Bendes hebben zich buiten de drugshandel uitgebreid om geld af te persen van kleine bedrijven en hele industrieën te domineren, zoals de handel in avocado’s en limoenen. In sommige regio’s innen criminelen belasting op bijna alles: tortilla’s en kip, sigaretten en bier.
Strijdkrachten zorgen voor veiligheid tijdens een bijeenkomst over het Michoacan-plan voor vrede en gerechtigheid in de Morelos-kazernefaciliteiten in de XXI Militaire Zone in Morelia, Micoacan, Mexico, in november.
(Enrique Castro/AFP via Getty Images)
Delen van Michoacán, de staat waar Ramírez vandaan komt, zien er nu uit als een waar slagveld, waar criminele bendes de strijd met elkaar aangaan met granaatwerpers, met explosieven opgetuigde drones en geïmproviseerde landmijnen.
Teruggekeerde migranten zijn kwetsbaar voor geweld omdat ze opvallen. Velen spreken Spaans. Hun stijlvolle kapsels, vaak met zijvervagingen, onderscheiden hen in plattelandsgemeenschappen. Dat geldt ook voor hun gringo-achtige kleding, zoals wijde broeken en T-shirts die hun favoriete sportteams verkondigen: de Dodgers, de Raiders, de Dallas Cowboys. Ramírez zei dat zelfs zijn manier van doen, die in de loop der jaren in het noorden was veranderd, hem al snel als een buitenstaander identificeerde.
Kartels richten zich op terugkerende migranten voor ontvoering of afpersing omdat de indruk wordt gewekt dat ze geld hebben, zegt Israel Concha, die Nuevo Comienzos leidt, oftewel New Beginnings, een non-profitorganisatie met kantoren in Las Vegas en Mexico-Stad die gedeporteerden ondersteunt. Teruggekeerden weten vaak niet hoe ze door kartelcontroleposten of door lokale regels van criminele groepen moeten navigeren.
‘We zijn een gemakkelijk doelwit’, zei Concha.
Concha zei dat hij in 2014 door kartelleden werd ontvoerd en gemarteld nadat hij naar Mexico was gedeporteerd. Hij zei dat zestien migranten uit de steungroep van zijn organisatie zijn vermoord of verdwenen sinds hij zijn organisatie heeft opgericht.
Tien van deze gevallen hebben zich het afgelopen jaar voorgedaan.
In mei verdween een onlangs teruggekeerde man nadat hij zijn baan in een hotel in de centrale staat Querétaro had opgezegd, zei Concha. Zijn ouders gaven de hoop op hem levend terug te vinden en hielden in oktober een begrafenis en mis voor hem.
Ramírez verliet zijn stad in de staat Michoacán op 21-jarige leeftijd naar de Verenigde Staten, in de hoop geld te sparen zodat hij naar huis kon komen en zijn eigen huis kon bouwen.
Maar het leven gebeurde – Ramírez trouwde en kreeg drie kinderen – en hij bleef. Hij waste auto’s en reed voor Uber in Nashville voordat hij werd gedeporteerd.
De terugkeer naar Michoacán was bitterzoet. Hij huilde van geluk toen hij zijn moeder en broers en zussen voor het eerst sinds jaren omhelsde. Maar kort daarna werd hij op straat ondervraagd door een kartellid die wilde weten hoe hij heette en wat hij voor de kost deed. Een ander kartellid fotografeerde hem terwijl hij over het stadsplein slenterde.
Zijn stad was ooit beroemd om zijn kaasproductie. Nu is de meest dominante bedrijfstak brandstofdiefstal, een bloeiende miljardenbusiness in Mexico. Criminelen van het Jalisco New Generation-kartel hebben onlangs de twee benzinestations van de stad platgebrand en de eigenaar vermoord om hun controle over de pueblo te laten gelden, zei Ramírez. Vervolgens zetten ze hun eigen illegale stations op, waardoor de lokale bevolking geen andere keus had dan bij hen te kopen.
De autoriteiten hielpen niet.
Ramírez hoorde van zijn familie dat de burgemeester door het kartel was uitgekozen. Ook de politie werkt onder een hoedje met criminelen. Nadat een familielid een ongeluk had gehad, heeft de politie uiteindelijk geld van hem afgeperst, zei Ramírez.
Ramírez begon voor zijn leven te vrezen. Hij vroeg zich af of het tijd was om te vertrekken, en zo ja, waar hij heen zou gaan.
Uit gegevens blijkt dat een groeiend aantal Mexicanen door geweld hun gemeenschappen moet ontvluchten. De door conflicten geteisterde staten Michoacán, Chiapas en Zacatecas hebben te maken gehad met een bijzonder hoog niveau van ontheemding.
Israel Ibarra, een migratie-expert aan het College of the Northern Border, zei dat migranten die terugkeren naar door oorlog verscheurde gemeenschappen vaak uiteindelijk weer moeten vertrekken.
“Het zijn niet zomaar gedeporteerde mensen”, zei hij. “Ze zullen een dubbele gedwongen verplaatsing ervaren.”
Dat is wat er gebeurde met een man die terugkeerde naar een stad een paar uur verwijderd van waar Ramírez opgroeide, in de bergen van Michoacán. Een plaatselijke boer huurde de migrant in om zijn kudde vee te beheren.
Het contracteren van buitenstaanders vereist onderzoek en goedkeuring door de regionale factie van het kartel, wat de rancher niet had gedaan. Geen enkele plaatselijke bewoner durfde de boer te helpen met het repareren van zijn hek en het verzorgen van zijn kudde vanwege de behoeften van het kartel, waardoor de boer met een beperkte werkgelegenheid achterbleef.
De migrant, die weigerde zijn naam te geven omdat hij voor zijn leven vreesde, erkende de macht van de kartels niet ten volle en nam de baan aan. De boerderij betaalde ook beter dan andere, tot grote ontsteltenis van het Jalisco-kartel, dat de lonen in het gebied controleert.
op een ochtend, moordenaars arriveerde bij het huis van de migrant en schoot ronde na ronde kogels in het gebouw. De arbeider vluchtte via de achterdeur toen gewapende mannen binnenstormden.
‘Ze hebben mij in puin achtergelaten,’ zei hij. “Ze hebben alles meegenomen.” Hij dook onder in de hoofdstad van Michoacán.
De Mexicaanse president Claudia Sheinbaum prijst gegevens aan die dit aantonen moorden vielen in zijn eerste jaar in functie. Maar het aantal vermiste mensen is in het hele land toegenomen, vooral in de door kartels gecontroleerde regio’s. En schokkende gewelddaden blijven de krantenkoppen halen.
“Mensen die lang geleden zijn vertrokken, keren vaak terug naar samenlevingen die veel gewelddadiger zijn dan toen ze vertrokken”, zegt Andrew Selee van het in Washington DC gevestigde Migration Policy Institute.
Dit najaar wordt het Jalisco-kartel in Michocán beschuldigd van de moord op een prominente burgemeester die had beloofd criminelen ter verantwoording te roepen. In december bracht de groep een autobom tot ontploffing in een gemeente langs een belangrijke route voor cocaïnesmokkel, waarbij vier politieagenten om het leven kwamen.
Volgens gegevens van het Nationale Migratie Instituut van het land waren er vorig jaar minder deportaties naar Mexico dan de twee voorgaande jaren. Maar de harde deportatiecampagne van president Trump betekent dat minder migranten die naar Mexico zijn teruggestuurd, proberen terug te keren naar de Verenigde Staten, zeggen experts.
De regering van Sheinbaum heeft een re-integratieprogramma gelanceerd met de naam México te Abraza, oftewel Mexico verwelkomt je met open armen, wat volgens voorstanders van migranten beperkte steun heeft geboden aan degenen die terugkeren.
Volgens het programma moeten migranten ongeveer $ 100 en een buskaartje naar hun geboorteplaats hebben. Maar Concha zei dat sommigen het geld niet ontvangen en dat migranten veel meer hulp nodig hebben. “Het programma werkt niet”, zei Concha. “We hebben iets uitgebreiders nodig dat ook de emotionele en mentale gezondheid ondersteunt.”
Ramírez wil terugkeren naar de Verenigde Staten om bij zijn gezin te zijn, maar is bang daar in de gevangenis te belanden.
Hij mist zijn kinderen en droomt ervan vliegtickets voor hen te kopen, zodat ze op bezoek kunnen komen. Maar hij is bang om hen bloot te stellen aan het geweld van Mexico. ‘Het is hier een heel ander soort leven’, zegt hij. “Het doet me pijn wat er gebeurt.”
Hij besloot een paar maanden geleden zijn pueblo te verlaten. Het stadje waar hij nu woont lijkt rustiger, ook al wordt het ook gecontroleerd door het Jalisco-kartel. Nadat hij een baan bij een tortilleria had gekregen, waarschuwde zijn nieuwe werkgever hem: kartelleden zouden langs kunnen komen om hem te vragen waar hij vandaan komt.
Dit artikel is gepubliceerd in samenwerking met Puente News Collaborative, een tweetalige non-profit redactiekamer verhalen bedekken van Mexico en grens tussen de Verenigde Staten en Mexico.
