Tijdens het hoogtepunt van de Iraanse black-out in januari hadden mensen nog steeds toegang tot een platform dat in sommige opzichten op internet leek.
Iraniërs konden familieleden berichten sturen via een door de overheid gecontroleerde app en clips van Manchester United bekijken op een Farsi-talige website voor het delen van video’s. Ze konden overheidsnieuws lezen en een lokale navigatiedienst gebruiken.
Wat ze niet konden doen, was de internationale krantenkoppen lezen over de duizenden mensen die tijdens een van de bloedigste weken in de recente Iraanse geschiedenis door regeringstroepen zijn gedood. Voor het grootste deel konden ze ook geen enkel bewijsmateriaal uit Iran naar de buitenwereld brengen – geen foto’s, geen video’s, geen getuigenissen van militaire voertuigen die op demonstranten inreden of familieleden die uit hun huizen werden gesleept en neergeschoten.
Wat Iran heeft, een versplinterd internet, wordt voor vele miljoenen mensen werkelijkheid. Het zal waarschijnlijk nog veel erger zijn.
Meer dan de helft van de Russische regio’s heeft slechts toegang tot een beperkte, door de overheid goedgekeurde versie van het programma internetten via hun mobiele telefoons. De ‘Grote Firewall van China’ blokkeert het grootste deel van het wereldwijde internet, inclusief websites als Google en The Guardian. De junta van Myanmar heeft dat wel gedaan geëxperimenteerd met gerichte internet-uitschakelingen en recentelijk de autoriteiten in Afghanistan en Pakistan.
Bijna twintig jaar lang steunden de Verenigde Staten een mondiale poging om het voor regeringen uiterst moeilijk te maken het internet op deze manier op te splitsen. Het was afhankelijk van financieringsinstrumenten die door groepen over de hele wereld waren ontwikkeld om censuur te omzeilen. Deze maakten het erg duur en erg moeilijk om het internet volledig af te sluiten, en ze zorgden ervoor dat regeringen die probeerden hun bevolking af te sluiten vaak ook zichzelf en hun financiële instellingen moesten isoleren.
Zoals veel Amerikaanse initiatieven op het gebied van de zachte macht was het programma onvolmaakt, moreel complex en soms in strijd met het beleid van andere regeringen. Toch is het een fundament van wat het internet is: een mondiale commons. De online wereld van vandaag wordt gedomineerd door grote technologische platforms en is gevuld met illegale inhoud en verkeerde informatie. Maar het is nog steeds een structuur waarin de feiten, ideeën en informatie die vanuit Londen beschikbaar zijn, grotendeels ook beschikbaar zijn vanuit Delhi, Johannesburg en São Paulo.
Dat kan snel veranderen. Aan de ene kant is er de kwestie van de Amerikaanse financiering, die nu beperkt of schijnbaar is omgeleid tegen een Trumpiaanse, gepolitiseerde poging om de mondiale pogingen om Amerikaanse big-tech platforms te reguleren te ondermijnen.
Aan de andere kant is er de toenemende export van censuurtechnologieën, die voortdurend worden verbeterd en in toenemende mate in het buitenland op de markt worden gebracht. Deze omvatten b.v eenheden verkocht door bedrijven in China die hun klanten – waaronder de regeringen van Pakistan, Myanmar en Ethiopië – uiterst verfijnde controle geven over wat een land in en uit gaat. Er wordt aangenomen dat soortgelijke technologieën de basis vormen van de huidige shutdown van Iran.
Censuurtechnologieën worden steeds krachtiger, terwijl programma’s die bedoeld zijn om deze te voorkomen, zijn gedecimeerd.
Voor degenen die aan het probleem werken, is de inzet hoog. “Als regeringen niet willen onderzoeken hoeveel mensen ze op straat vermoorden, zullen ze het internet afsluiten”, zei een voormalige Amerikaanse functionaris.
Het is niet eenvoudig om een splinterinternet te bouwen. Het internet is van nature een gedecentraliseerd en sterk onderling afhankelijk netwerk. Maar het laatste voorbeeld van Iran geeft aan dat het veel plausibeler wordt. Rusland is geweest proberen om een paar jaar lang een vergelijkbaar afgesloten internet te creëren, en andere autoritaire regimes lijken deze ambitie te delen. Het zal goedkoper en gemakkelijker te realiseren zijn.
Het zijn regeringen over de hele wereld, ook in Europa voorschot noties van soevereine data, soevereine AI en in sommige gevallen soeverein internet. Dit gaat gepaard met de ambitie om de infrastructuur te nationaliseren, bijvoorbeeld door de medische dossiers van Britse burgers op te slaan in Britse datacentra. Dit is een begrijpelijk doel gezien de steeds autoritairder wordende neiging van Amerikaanse technologieplatforms, die de beheerders zijn van een groot deel van de data in de wereld.
Maar als er fascistische of autoritaire regimes ontstaan, bestaat het risico dat een dergelijke aanpak de ene groep despoten door een andere vervangt. Het vermogen van Iran om zijn internet af te sluiten werd voorafgegaan door jarenlange druk om de onderliggende infrastructuur te nationaliseren. Shutdowns zoals die in Iran worden veel gemakkelijker wanneer de gegevens van een land volledig toegankelijk zijn voor de nationale autoriteiten.
Degenen die vechten voor digitale vrijheden in barre omstandigheden – in Iran en daarbuiten – richten zich tot Europa, in de hoop dat de EU iets kan oppakken van wat de VS heeft laten vallen en anti-censuurtechnologieën kan financieren.
Het valt te betwijfelen of Europa het geld of de wilskracht heeft om veel te doen, gezien de andere verantwoordelijkheden die het op zich moet nemen. Naast de verdediging lijkt het een marginale zorg. Maar de informatieomgeving zoals wij die kennen – de basis van gedeelde feiten die het mogelijk maakten dit stuk te schrijven en te lezen – staat op het spel.
