Nadat ik El Chapo door tunnels, bergen en rechtszalen had achtervolgd, kwam ik erachter dat het doden van een kartelkoning als El Mencho weliswaar de krantenkoppen haalt, maar dat het nooit een einde maakt aan de oorlog.
Zondag werd in de westelijke staat Jalisco de man die in de wereld bekend staat als El Mencho vermoord door het Mexicaanse leger, samen met minstens zes vermeende medeplichtigen.
Nemesio Rubén Oseguera Cervantes was uit de armoede op het platteland opgeklommen tot ’s werelds meest gevreesde mensenhandelaar. De 59-jarige was de architect van het Jalisco New Generation-kartel, CJNG, een criminele onderneming die in minder dan tien jaar zijn rivalen overtrof met meedogenloosheid, rijkdom en vuurkracht van militair niveau.
De CJNG nam niet zomaar deel aan de Mexicaanse drugsoorlog. Het professionaliseerde het. Het bedrijfsleven heeft dat begrepen. Het begreep terreur. Het maakte beide delen routine. De dood van El Mencho had beslissend moeten zijn. In plaats daarvan heeft het iets grimmig bekends teweeggebracht. Binnen enkele uren waren snelwegen in meer dan zes staten lamgelegd door brandende vrachtwagens.
LEES MEER: In de ontsnappingstunnel van El Chapo: we treden in de voetsporen van de ontsnapping van de voortvluchtige cocaïneheerLEES MEER: Op de foto: de Mexicaanse drugsbaron El Chapo onder een 24-uurs stalen ring in een poging een nieuwe ontsnapping uit de gevangenis te voorkomen
Gemaskerde gewapende mannen blokkeerden wegen, staken voertuigen in brand, openden het vuur op veiligheidstroepen en trokken zich terug in wijken en struikgewas die hen lange tijd beschermden. De staat sloeg op het hoofd; het netwerk schokte. En de schokgolven reikten tot ver buiten het grondgebied van het kartel.
Britse toeristen in Mexico zijn nu gewaarschuwd om binnen te blijven, uiterst voorzichtig te zijn en alle niet-essentiële reizen te vermijden. De Ministerie van Buitenlandse Zaken zei: “Er zijn op 22 februari ernstige veiligheidsincidenten gemeld in de staat Jalisco, inclusief in Guadalajara en Puerto Vallarta, na een federale wetshandhavingsoperatie tegen de georganiseerde misdaad in de gemeente Tapalpa.
“De autoriteiten in Puerto Vallarta hebben een advies uitgebracht voor het publiek om binnen te blijven. Routes naar luchthavens kunnen geblokkeerd zijn. Ook in andere delen van het land worden incidenten gemeld. Je moet uiterst voorzichtig zijn, het advies van de lokale autoriteiten opvolgen, inclusief bevelen om binnen te blijven en niet-essentiële reizen in getroffen gebieden te vermijden.”
Resorts – het zorgvuldig samengestelde ansichtkaartbeeld van Mexico – bestaan plotseling in dezelfde zin als geweerschoten en wegversperringen. Air Canada heeft vluchten naar het gebied opgeschort en andere luchtvaartmaatschappijen zullen naar verwachting dit voorbeeld volgen. Vliegtuigen staan aan de grond terwijl snelwegen in brand staan.
Voor parttime Britten die op vakantie gaan, zal dit de eerste kennismaking zijn met de realiteit die Mexico al bijna twintig jaar heeft gevormd. Voor sommigen van ons is het pijnlijk bekend. Mexico heeft dit schot eerder gehoord. Ontelbare keren. Het heeft ook de stilte doorstaan die daarop volgt: een ademloze, bijna verstikkende pauze terwijl de echo’s vervagen en mensen naar buiten stappen om te meten wat er verloren is gegaan.
Ik heb het gekraak gehoord van automatische geweren van kartels die door een stoffige straat in Sinaloa afketsen. Ik heb de dood geroken die ze toebrengen. En ik heb meegemaakt dat lokale bewoners hun ogen neerslaan nadat ze de spreekkosten al hebben berekend. Het is onvergetelijk om de nasleep van zulk barbaars bloedvergieten te zien. Munitiehulzen verspreid als koperen confetti, huizen vol kogels, trottoirs besmeurd met bloed dat nog steeds plakkerig is onder de zon. De rust die volgt op een vuurgevecht is geen vrede. Het is schorsing. Het geweld in Mexico houdt niet op; het hergroepeert zich eenvoudigweg.
Toen El Mencho zijn macht consolideerde, deed hij dat in de lange schaduw van Joaquín “El Chapo” Guzmán, een drugsbaron die mij inzicht gaf in de diepte van deze oorlog.
Het begon in juli 2015, toen Guzmán ontsnapte uit de Altiplano Federal Máxima-veiligheidsgevangenis via een kilometerlange tunnel die van een boerderij was gegraven tot direct onder zijn douche. Zijn pad naar vrijheid had het allemaal. Rails, ventilatie, verlichting en een motorfiets in Scrapheap Challenge-stijl om op te rijden. Precisietechniek onder de neus van een staat van maximale veiligheid.
Binnen 24 uur na zijn ontsnapping klom ik die tunnel in – de eerste verslaggever die dat deed. Gebouwd voor een vluchteling van 1,80 meter lang, dwong hij mij, op 1,80 meter, om te knuffelen en door de muffe, vochtige lucht te schuifelen. Het voelde niet als een uitvinding. Het voelde als het aftreden van politie- en politieke leiders in die tijd, omdat het een web van omkoping onthulde waarbij gevangenisbewakers, officieren en bureaucraten betrokken waren, dat veel dieper ging dan de tunnel die zij lieten bouwen.
Het kartel had niet alleen het systeem verslagen. Het was de eigenaar. Wekenlang doorkruiste ik Mexico op jacht naar El Chapo. Geruchten leidden ons door de bergen en kustplaatsen van Sinaloa. Maar toen zijn tijdschrift Rolling Stone interview met Sean Penn verscheen, leek het op een vuurpijl. Dagen later suggereerde een gewelddadige botsing met Mexicaanse mariniers dat hij binnen bereik was.
Fotograaf James Breeden en ik reden met een gehavende blikken huurauto de heuvels in waar hij zich vermoedelijk schuilhield. De weg stortte in vuil en stof in. De motor kreunde. Toen kwamen gewapende mannen uit de schaduw tevoorschijn: AK-47’s in hun armen, granaten aan hun vesten geknipt. Ze schreeuwden niet. Ze dreigden niet theatraal. Ze vertelden ons eenvoudigweg dat we terug moesten gaan, anders moesten we de gevolgen onder ogen zien.
Wij keerden terug.
Koppigheid – waarschijnlijk meer domheid – leidde ons naar een onverharde landingsbaan. Vier piloten weigerden ons over de bergen te vliegen. De vijfde was het daarmee eens en rook sterk naar tequila. Toen we over de Sierra Madre klommen, hoorde ik een scherp knallend geluid en ging ervan uit dat het vliegtuig was mislukt. James vroeg de piloot wat het was. Schieten, antwoordde hij.
We werden van onderaf beschoten. Op dat moment verdween elk dwaas idee om kartelbazen op te sporen. Het voelde alsof we geen verhaal onthulden, maar een conflict betreden dat meedogenloze mensen kan doden.
De achtervolging bleek uiteindelijk ongrijpbaar. Maandenlang achtervolgden we geruchten door de bergen van Sinaloa, altijd dichtbij, nooit helemaal daar. Toen, op 8 januari 2016, was het voorbij in Los Mochis. Guzmán werd gevangengenomen na een hevig vuurgevecht met Mexicaanse mariniers in het noordwesten van Mexico.
Toen hij uiteindelijk tevoorschijn kwam, was het niet in glorie, maar in vuiligheid – vermengd met vuiligheid, zichzelf uit een mangat trekkend nadat hij door de riolering was ontsnapt. De machtigste drugsbaron ter wereld duikt onder de grond en zijn legende druipt weg in vuil water. Toen we aankwamen, waren de schoten verdwenen. Hij was levend meegenomen. Het bredere vuurgevecht waarvan velen vreesden dat het de stad zou overspoelen, is nooit uitgekomen.
Soldaten hielden de wacht buiten gebouwen; de bewoners keken achter gordijnen. Het drama was snel en beheerst verlopen. Na maandenlang stalken voelde het vreemd anticlimax. De reis was groter geweest dan de bestemming. De realiteit was een vluchteling die geen uitgangen meer had.
In januari 2019 zag ik hem eindelijk – niet in Sinaloa, maar in een rechtszaal in New York. In het federale gerechtsgebouw in Brooklyn zat hij in een donker pak en luisterde via een koptelefoon terwijl de aanklagers het imperium beschreven dat hij had opgebouwd. Als je naar hem keek, zou hij geen snaar hebben geraakt als hij je plaatselijke pub was binnengelopen. Licht, beheerst, bijna onmerkbaar. Maar achter zijn ogen zat een man die honderden doden had overzien in zijn ontwikkeling om ’s werelds meest gevreesde mensenhandelaar te worden.
Van dichtbij viel de mythe uiteen. Wat overbleef was iets verontrustender: de algemeenheid van de macht – en de omvang van het geweld waartoe zij had geleid. Daarom voelt de dood van El Mencho minder als een afsluiting dan als een voortzetting.
Noch het CJNG, noch het Sinaloa-kartel kwam alleen voort uit de brutaliteit van één man. Het floreerde omdat het zich aanpaste: franchisegeweld, zich inbedden in lokale economieën, corruptie exploiterend, gebruik makend van de vraag die zich tot ver buiten de grenzen van Mexico uitstrekt tot aan onze kusten.
Luchtvaartmaatschappijen kunnen vluchten annuleren. Toeristen kunnen binnen blijven. Overheden kunnen adviezen uitbrengen. Maar de diepere infrastructuur – de tunnels onder de oppervlakte, de drugsonderzeeërs, de schepen uitgerust met verborgen vrachtruimen – blijft bestaan.
El Mencho is dood. El Chapo is opgesloten. Maar de waarschuwingen zijn reëel. En hoewel Mexico de schok moet opvangen, zal het de leegte weer opvullen.
