Een nieuw boek geeft een eye-openend inzicht in de praktijk van de Amerikaanse auteur als kunstenaar. Hier bespreekt hij zijn avonturen in de schilderkunst, van kinds af aan tot en met vandaag
Er zijn weinig hedendaagse filmmakers die zo avontuurlijk zijn Guus Van Sant. Net als je denkt te weten wat je van de Amerikaanse auteur kunt verwachten, verdubbelt hij of gaat hij zijwaarts – een Hollywood-hit hier (Good Will Hunting, Milk), een dik eerbetoon daar (hij heeft op beroemde wijze Hitchcocks Psycho frame voor frame opnieuw bedacht). Om nog maar te zwijgen van alle opvallende experimentele werken die het landschap van de Amerikaanse indiecinema hebben helpen vormgeven, van zijn vrijwel stille overlevingsdrama Gerry (2002) tot zijn buitengewone mix van Shakespeare en straatmensen tot My Own Private Idaho (1991), een film waarvan de lyrische, gefragmenteerde verhalen drie jaar geleden net zo radicaal aanvoelen als nu. Dit geldt evenzeer voor Van Sants bekwaamheid als schilder, een vaardigheid die hij in zijn kindertijd ontwikkelde, aanscherpte op de kunstacademie en die hij de afgelopen vijftien jaar met hernieuwde kracht en een vertrouwde honger naar ontdekking weer heeft opgepikt.
“Toen ik een kind was, schilderde ik, net als een paar van mijn klasgenoten, omdat mijn leraar schilder was”, vertelt Van Sant aan AnOther, terwijl hij vanuit zijn huis in Los Angeles spreekt voorafgaand aan de release van Gus Van Sant: Schilderijeneen nieuwe publicatie van zijn geschilderde werken van 2011 tot nu. “We maakten ook schilderijen en andere dingen: zeefdrukken voor dans- of basketbalwedstrijden, mobiele telefoons… Het was ongeveer 1963, dus er waren veel verschillende soorten artistieke inspanningen die inspeelden op wat hij ons leerde. Dat is ongeveer waar ik begon.”
Net als zijn naaste tijdgenoten David LynchVan Sant schreef zich in aan de universiteit om schilderkunst te studeren, en vond daarbij film. “Ik ging naar de Rhode Island School of Design, en daar was een filmafdeling”, herinnert hij zich. “Ik begon daar veel tijd door te brengen omdat de schilders op de schilderafdeling zeer bekwaam waren en omdat ik al zo lang schilderde dat cinema voor mij veel mysterieuzer en uitdagender werd.” Dit was, zo legt Van Sant uit, een periode waar veel schilders uit voortkwamen Andy Warhol aan Stan Brakhage, richtten hun aandacht op het maken van experimentele films, dus het voelde als een logische sprong. “Ik (begon) te scratchen op film, ik tekende op film, ik animeerde in die periode. Maar er waren ook artistieke filmmakers als Ron Rice en Jonas Mekasdie films maakte met dialoog en scènes, dus er was een cross-over.”
Al snel richtte Van Sant zijn gedachten op meer traditionele Hollywood-films, geïnspireerd door het succes van hedendaagse avant-garde filmmakers: Fellini, Godardde Franse en Duitse New Wave, Johannes Waters. “Het begon werkelijkheid te worden, het idee dat je in het Hollywood-systeem kon spelen”, legt de kunstenaar uit. Maar hoewel de jonge Van Sant zijn penseel al snel zou inruilen voor een Super-8-camera, heeft hij zijn kunstwortels nooit helemaal verlaten, waarbij hij in zijn films vaak werken voor acteurs schilderde als cadeau en waar nodig storyboards tekende. “Mijn eerste film (Mala Noche, 1986) was volledig voorzien van storyboards – er waren vier delen met storyboards en ik gebruikte ze elke dag”, zegt hij. “Maar ze gingen in termen van grotere budgetten, behalve voor zaken als actiescènes – daar gebruik ik ze nog steeds voor.”
Pas in 2011, toen James Franco een deel van My Own Private Idaho zou tonen als onderdeel van een tentoonstelling in Gagosian’s ruimte in Los Angeles, zag Van Sant een kans om zich weer op de juiste manier op het schilderen te storten. Hij begon behendig weergegeven close-upportretten te maken van jonge mannen – die rechtstreeks uit de wereld van My Own Private Idaho hadden kunnen komen, maar feitelijk geïnspireerd waren door een Hedi Slimane shoot – om aan de omringende muren te hangen, en Franco’s solo-onderneming werd een gezamenlijke show, getiteld Unfinished.
Wat volgde was een reeks opmerkelijke verkenningen op het gebied van verf, uitgevoerd in de speciale studio van Van Sant in LA of in zijn garage – “(op die manier) kan ik gewoon wakker worden en beginnen met schilderen in plaats van op te staan en naar de studio te rijden. Tegen de tijd dat ik bij de studio aankom, ben ik al uitgeput!” Een blik door Gus Van Sant: Schilderijen geven aanleiding tot ontmoetingen met de portretten uit 2011; dromerige figuratieve aquarellen op canvas doeken; verschillende Mona Lisa’s in korrelige vierkanten van potlood; Matisse-achtige “vormstudies” in felle kleuren; harsschilderijen op gigantische platen aluminium, en olie- en zijdeafdrukken op linnen met “citaten” van gevonden foto’s.
Dergelijke verschillende soorten werken klinken misschien ongerijmd, maar toch zijn ze volkomen logisch in de context van hun maker. In de woorden van de redacteur van het boek, Leah Gudmundson: “Stilistisch gezien zijn de schilderijen van Gus gevarieerd, maar de essentie van hem als kunstenaar verbindt ze; ze zijn experimenteel. Ze dienen als een plek om een idee te overwegen, te spelen met techniek en na te denken over karakters die essentieel zijn voor zijn creatieve wereld.”
In Van Sants oneirische aquarellen van Hollywood Boulevard (getoond in de Vito Schnabel-galerij in New York in 2019) dwalen naakte mannelijke figuren in Chagall-achtige tinten tussen auto’s, bussen en Hollywood-monumenten met hetzelfde gevoel van isolatie en ruige romantiek dat de films van Van Santessen zo belichaamt. In zowel zijn zeefdruk-en-olie- als hars-op-aluminium werken zijn de fotografische referenties – vaak krantenbeelden van oorlog, protest en geweld – geabstraheerd en gestileerd, waardoor ze op een manier die op de een of andere manier afstandelijk is, in contact komen met de realiteit van de moderne cultuur. net als de film van Van Sant wordt het een alternatieve, buitenstaanderslens op Amerikaanse systemen (kapitalisme, mannelijkheid, succes), waardoor elke kritiek op dergelijke structuren stilletjes haar gang kan gaan. Het is zelfs verleidelijk om een grens te trekken tussen zijn herschepping van Psycho – de bijna obsessieve ontleding van een alomtegenwoordig kunstwerk – en zijn vele herhalingen van de Mona Lisa (die zich in zijn jeugdfantasie schroeide toen hij hem voor het eerst in het echt zag en vervolgens opnieuw op de omslag van een 400-delige LEGO-set).
Maar voor Van Sant, die Gudmundson de leiding gaf over het boek en de elegante volgorde ervan, lijkt elke gelijkenis tussen zijn schilderijen en film vrijwel irrelevant – iets waar anderen over zouden moeten nadenken als hij aan zijn volgende creatie begint. “Ik denk dat er in sommige gevallen zeker verbanden zijn, maar ik heb er nog niet echt een uitspraak over gehoord. Er zijn thema’s die lijken op sommige films. Al deze dingen lijken op My Own Private Idaho, behalve misschien de Mona Lisa”, voegt hij er lachend aan toe. “Voor mij is het zo anders in de zin dat het kunstwerk als een object is, en een film meer als het zien van een droom aan de muur of zoiets”, zegt hij, waarmee hij ons gesprek op passende poëtische wijze afsluit.
Gus Van Sant: Schilderijen wordt uitgegeven door Blue Moon Press en is vanaf 28 februari te pre-orderen.
