RIO DE JANEIRO — Toen de 33-jarige Braziliaanse Emily de Souza hoorde over een programma waarmee ze vier dagen van haar gevangenisstraf kon afschaffen door een boek te lezen, greep ze de kans om opnieuw verbinding te maken met een geliefde gewoonte.
Zoals tienduizenden gedetineerden in het hele land – inclusief de voormalige president Jaïr Bolsonaro – ze heeft zich aangemeld voor een strafverminderingsprogramma dat gevangenen aanmoedigt zich te verdiepen in literaire werken in ruil voor strafvermindering met maximaal 48 dagen per jaar.
De mogelijkheid om eerder herenigd te worden met haar 9-jarige autistische zoon, die verzorgd wordt door haar moeder en tante, maakte haar motivatie om mee te doen aan het project alleen maar groter.
“Een dag is een eeuwigheid omdat het voelt alsof er nooit een einde aan zal komen”, zegt de Souza, die opgesloten zit in de vrouwengevangenis Djanira Dolores de Oliveira. Rio de Janeirowaar ongeveer 820 vrouwelijke gedetineerden verblijven.
Lezen is ‘een soort ontsnapping, om een beetje uit deze omgeving te ontsnappen, om aan andere dingen te denken: andere verhalen, andere mensen, niet alleen ik’, zei ze.
Net als de meeste van haar medegevangenen werd de Souza veroordeeld wegens drugshandel. Ze zei dat ze een gevangenisstraf van vijf jaar had gekregen voor het verkopen van een Braziliaanse chocoladetraktatie met cannabis, in het Portugees bekend als ‘brigadeiro’. Ze arriveerde afgelopen november, maar hoopt in augustus over te stappen naar het semi-open gevangenisregime van Brazilië, waardoor ze overdag de gevangenis zou kunnen verlaten om te werken.
Brazilië, dat een van de hoogste opsluitingspercentages per inwoner van Latijns-Amerika kent, onderscheidt zich door een van de meest geformaliseerde en landelijke systemen ter wereld voor kwijtschelding van straf door middel van voorlezen. Het snelgroeiende programma, dat in 2012 voor het eerst formeel werd gereguleerd en vervolgens over de hele linie werd gestandaardiseerd Brazilië in 2021 kreeg eerder dit jaar hernieuwde aandacht nadat het Hooggerechtshof Bolsonaro – die dient – goedkeurde 27 jaar gevangenisstraf een staatsgreep proberen – deelnemen.
Andréia Oliveira, coördinator van vrouwengevangenissen en LGBTIQ+-inclusie in de gevangenissen van de staat Rio, zegt dat toegang tot leesprogramma’s en scholen het individu helpt zodra ze de gevangenis verlaten, maar ook de gemeenschap. “Als we onderwijs, belachelijke activiteiten en kennis aanmoedigen, geven we een persoon terug aan de samenleving die zich opnieuw kan verbinden en regels kan respecteren”, zei ze.
Sinds 2022 geeft literatuurprofessor Paulo Roberto Tonani workshops in gevangenissen zodat gevangenen in Rio kunnen profiteren van de maatregel.
Deelnemers kiezen of krijgen een boek tijdens de eerste kick-offactiviteit. Vervolgens bespreken ze hun boek in de volgende bijeenkomst en ten slotte maken ze tijdens een derde bijeenkomst een recensie of tekening die blijk geeft van begrip.
Gevangenen hebben ‘Captain of the Sands’ van de beroemde Braziliaanse schrijver Jorge Amado, ‘Crime and Punishment’ van Fjodor Dostojevski En ” De kleur Paars ‘Door Alice Walker.
Een zeer geliefde favoriet onder de deelnemers is het geïllustreerde boek ‘Father Francisco’ van Marina Miyazaki Araujo, dat het verhaal vertelt van een gedetineerde vader vanuit het perspectief van het kind, zei Tonani. Veel gevangenen in Braziliaanse gevangenissen hebben een arme achtergrond en hebben het basisonderwijs niet afgemaakt.
Sommige deelnemers aan de workshop eind maart in de gevangenis van Djanira Dolores de Oliveira lazen “Unsubmissive Tears of Women” van De Braziliaanse schrijver Conceição Evaristo – waaronder Celina Maria de Conceição, een 50-jarige vrouw oorspronkelijk uit de noordelijke staat Pernambuco.
De Conceição, die vorig jaar de workshops bezocht en zich opnieuw aanmeldde, zegt dat ze dankzij het project een voorliefde voor lezen heeft ontwikkeld.
“Het helpt ons enorm omdat we opgesloten zitten en het erg stressvol en luidruchtig wordt”, zei ze. “We gaan ergens anders heen, communiceren met andere mensen en praten over goede dingen, zoals het boek dat we bestuderen.”
Maar ze zei dat ze Evaristo’s boek, dat onderzoekt, moest plaatsen het effect van geweld over de levens van zwarte vrouwen nadat het haar van streek maakte.
“Het was niet goed voor mij omdat het onze emoties opwekt en we ons op een plek bevinden waar de omgeving al erg zwaar is”, zei ze.
Braziliaanse gevangenissen staan bekend om hun overbevolking en zware omstandigheden. In 2023 erkende het Hooggerechtshof massale mensenrechtenschendingen in het gevangenissysteem en beval de federale regering een plan te ontwikkelen om de situatie aan te pakken. Het heet “Just Punishment”, werd gelanceerd in 2025 en heeft onder meer tot doel de studie- en werkmogelijkheden uit te breiden.
Hoewel er vooruitgang is geboekt, blijft de toegang tot het verdienen van vrije tijd door te studeren in Brazilië ongelijk, zegt Rodrigo Dias, hoofd onderwijs, cultuur en sport bij het Nationale Secretariaat voor Strafbeleid van het land.
Daarin de noordoostelijke staat Alagoassommige gevangenen kregen er een Kindle met 300 literaire werken erop, terwijl andere, meer conservatieve staten een zware bureaucratie kennen die de toegang belemmert, zei Dias.
Uit een overheidsrapport uit 2023 blijkt dat ongeveer 30% van de Braziliaanse gevangenissen niet over bibliotheken of adequate leesruimtes beschikt. Maar Dias wees op de gegevens van het secretariaat, waaruit blijkt dat het aantal kwijtscheldingsverzoeken via reading sinds 2021 verzevenvoudigd is.
Net als bij de Conceição willen mensen vaak doorgaan als ze eenmaal beginnen mee te doen. “Het boek stelt hen in staat te dromen en vaak met andere mensen te ‘praten’ – niet met degenen die gevangen zitten of in de inrichting werken, maar met de personages in de verhalen,” zei Dias.
Terwijl Elionaldo Fernandes Julião, co-auteur van het boek ‘Sentence Remission Through Reading in Brazil: The Right to Education in Contest’ en professor aan de Fluminense Federale Universiteit, het belang benadrukt van toegang tot boeken in gevangenissen, stelt hij dat de Braziliaanse strafverminderingsprogramma’s door middel van lezen vaak worden gebruikt als vervanging voor het ontwikkelen van veel duurder onderwijs.
Julião zei ook dat de toegang tot het beleid en de boeken vaak afhankelijk is van lokale projecten. “Helaas zijn deze heel gemakkelijk te verwijderen of zo snel mogelijk uit te schakelen”, zei hij.
Tijdens de recente workshop las De Souza een gedicht voor van de voormalige gevangengenomen Argentijnse schrijfster Liliana Cabrera. Een van de regels bevestigt dat de verteller is: “Ook iets meer / dan de letters in het zwart / in een proef.”
De Souza vertelde dat de woorden diep resoneerden.
“Iemand wist in mooie termen uit te leggen (…) dat ik veel meer ben dan een beproeving, veel meer dan de fout die ik heb gemaakt, dat ik een mens ben met mijn verhaal”, zei ze.
___
Volg AP’s berichtgeving over Latijns-Amerika en het Caribisch gebied op https://apnews.com/hub/latin-america
