Documentaire ‘Tutu’ over aartsbisschop Desmond Tutu gaat in première op de Berlinale

Het racistische apartheidssysteem in Zuid-Afrika heeft generaties lang standgehouden en leek, zo brutaal gehandhaafd, onneembaar. Eén van degenen die een beslissende rol speelden in de onwaarschijnlijke ondergang ervan was dat wel Aartsbisschop Desmond Tutude religieuze leider en theoloog.

Hij deed dit door veel meer dan alleen gebed.

“Ik ben een man van vrede, maar geen pacifist”, zegt de aartsbisschop vroeg in de documentaire Tutugeregisseerd door Sam Pollarddie vandaag zijn wereldpremière beleeft Filmfestival van Berlijn.

“Hij was een man van vrede, maar hij was een activist”, legt Pollard uit. “En je kunt een man van vrede zijn en je kunt een activist zijn. Hij wilde de status quo in Zuid-Afrika uitdagen – altijd. Hij wilde niet toekijken en de zaken laten voortduren zoals ze al zoveel jaren en decennia waren geweest. En hij zei niet dat hij geweld wilde, maar hij was net als Dr. King. Hij was een man die wist dat geweldloze betekenis een lange weg kon gaan en dat verzet een lange weg kon gaan. Zo’n racistisch regime.”

De film onderzoekt de opkomst van aartsbisschop Tutu als aanjager van de anti-apartheidsbeweging na de opstand in Soweto in 1976, de moord op Steve Biko in 1977 en de lange gevangenschap van Nelson Mandela.

“Hij leidde de aanklacht toen Nelson Mandela in de gevangenis zat. Hij stond voorop in het leiden van de aanklacht om de apartheid in Zuid-Afrika af te schaffen en reikte verder dan Zuid-Afrika wereldwijd naar Groot-Brittannië en de Verenigde Staten, om in feite te zeggen: ‘Je moet het afschaffen van de apartheid in ons land steunen’”, vertelde Pollard aan Deadline. “En ik denk dat een deel van het feit dat hij niet alleen aartsbisschop maar ook een Nobelprijswinnaar was, er echt toe heeft bijgedragen dat zijn boodschap op heel veel plaatsen en mensen terechtkwam.”

Zoals de documentaire laat zien, stond Tutu niet altijd op één lijn met Mandela’s militante African National Congress.

“Zijn geloof was in de eerste plaats de basis van alles wat betreft waar hij voor stond”, benadrukt Pollard. “En zonder dat geloof had hij verder naar links kunnen gaan, maar dat deed hij niet. Hij had zijn geloof, en hij had zijn geloof in zijn medemens, ongeacht wat je huidskleur was, dat dingen konden veranderen. En dat maakte hem zo speciaal. We missen iemand als hij vandaag in onze wereld. We hebben Desmond Tutu vandaag nodig in onze samenleving, nu de landen en de wereld zo verdeeld lijken door een gen-man.

Tutu moest omgaan met de voortdurende bedreigingen voor zijn leven en het enorme vitriool van de meeste blanke Zuid-Afrikanen die vasthielden aan het systeem van blanke macht en privileges.

“Hij werd gezien als een radicaal, net zoals Dr. King als een radicaal werd gezien. ‘Hoe durft hij de apartheid in zijn land te laten verbannen? Hoe kon deze man met kleren zelfs maar zo luid spreken?'” zegt Pollard. “In de scène waarin hij aartsbisschop wordt, laten we enkele blanke mensen zien die antwoorden dat hij het niet goed doet, dat hij niet over dit soort kwesties zou moeten praten. ‘Hij zou gewoon een man van God moeten zijn.’ moeten dit stoppen. We moeten dingen veranderen in Zuid-Afrika.”

De sleutel tot zijn effectiviteit was charisma en vermogen om te charmeren. De glimlach van Desmond Tutu straalde.

“Hij had gevoel voor humor”, merkt de filmmaker op. “Hij wist hoe hij met alle mensen op alle niveaus moest spreken. Dit was een man die je kon ontwapenen. Dit was een man die heel welbespraakt was, die zijn punt duidelijk kon maken zonder je bang te maken. Hoewel sommige mensen hem uitscholden, kon hij er ook voor zorgen dat andere mensen verliefd op hem werden.”

Tutu onderzoekt de buitengewone samenwerking tussen de aartsbisschop en zijn vrouw, Nomalizo Leah Shenxane.

“Leah was zo’n belangrijke aanwezigheid en een kracht in zijn leven. Een van de dingen die we met deze film probeerden te doen was niet alleen over hem te praten als de man, maar ook over hem als echtgenoot en de intieme en persoonlijke relatie die hij had met Leah, die een steun en een partner was in zijn reis om het land te bevrijden van de apartheid. Je kunt zien dat dit niet alleen een biografie is, het is ook een heel intiem liefdesverhaal tussen Tu Leah en dit project is het enige liefdesverhaal tussen Tu Leah en mij geweest. kans om wat tijd met Leah door te brengen toen ik in Zuid-Afrika was en haar zegen te krijgen om deze film over deze wereldberoemde figuur te maken.”

Tutu zette zijn rol van moreel leiderschap voort na de val van de apartheid en de verkiezing van Mandela tot de eerste president van een bevrijd Zuid-Afrika. Mandela koos Tutu voor de vrijwel onmogelijke taak om voorzitter te zijn van de Waarheids- en Verzoeningscommissie, het orgaan dat – zoals de naam al doet vermoeden – bedoeld was om misdaden tegen de menselijkheid onder het apartheidsregime te onderzoeken, maar ook op de een of andere manier de nieuwe natie bij elkaar te brengen.

Tutu stierf in 2021 op 90-jarige leeftijd. Hij heeft president Donald Trump in 2025 niet meer meegemaakt confronteren met Mandela’s opvolger als president van Zuid-Afrika, Cyril Ramaphosa, vanwege een vermeende ‘genocide’ op blanke Zuid-Afrikaanse boeren. BBC behoren tot de journalistieke entiteiten die deze beweringen hebben omschreven als ‘algemeen in diskrediet gebracht’. Niettemin heeft Trump deze beschuldigingen gebruikt om het verlenen van asiel aan blanke Zuid-Afrikaanse boeren in de Verenigde Staten te rechtvaardigen, terwijl hij niet-blanke mensen uit andere delen van de wereld grotendeels de toegang tot Amerika ontzegde om politieke vervolging te voorkomen.

Als Tutu vandaag de dag nog zou leven, zou de aartsbisschop geen enkel geloof hechten aan de beweringen van Trump, meent Pollard.

“Hij zou grinniken en het zou in een enorme lach veranderen om de schandaligheid van het idee dat blanke Zuid-Afrikanen in Zuid-Afrika worden gedemoniseerd en vermoord”, beweert Pollard. “Hij zou waarschijnlijk een verklaring afleggen die het feit zou verwoorden dat dit volkomen schandalig is… Maar luister, als Donald J. Trump over nepnieuws praat, is dit nepnieuws, zo simpel is het. En Tutu zou zeggen dat het schandalig is.”

Pollard gaat naar Berlijnale als een film die hij produceerde, De perfecte buurmanstrijdt voor de beste documentaire bij de Oscars. Hij werd in 1998 in die categorie genomineerd voor productie 4 kleine meisjesde door Spike Lee geregisseerde film over de Ku Klux Klan-bomaanslag op een kerk in Birmingham, AL in 1963, waarbij vier jonge zwarte meisjes om het leven kwamen.

Naast de wereldpremière vandaag, Tutu zal te zien zijn op de Berlinale op dinsdag, vrijdag en zaterdag.

“Ik ben heel erg opgewonden”, vertelt Pollard over de première. “Dit is de eerste keer dat een van mijn films op het Filmfestival van Berlijn staat. Ik kijk er dus naar uit om de kou te trotseren, maar de film door heel veel mensen te laten zien. Ik denk eerlijk gezegd dat dit het perfecte festival is om onze film over Desmond Tutu, zo’n prachtige en impactvolle wereldfiguur, in première te laten gaan.”