In sciencefiction bestaat de neiging om buitenaardse rassen af te schilderen als een monocultuur. Neem ‘Star Trek’, waar Vulcans van nature logisch zijn, Klingons bloeddorstig, enz. Allegorische sciencefiction, zoals ‘Trek’ zullen immers vaak buitenaardse wezens gebruiken als gecodeerde versies van echte menselijke culturen. Toch zaait deze impuls tot buitenlandse code de dwaasheid van de trope; in het echte leven hebben wij mensen veel verschillende culturen, dus waarom zouden buitenaardse wezens niet hetzelfde zijn?
De film ‘Avatar’ van James Cameron loopt hier voorop. De Na’vi-soorten zijn verdeeld over verschillende stammen, elk met unieke culturen en esthetiek, en elke “Avatar” -film heeft een nieuwe Na’vi-stam geïntroduceerd. Het origineel uit 2009 concentreerde zich op de Omatikaya-clan, of “Forest People”, waar Jake Sully (Sam Worthington) zich bij voegt. Het vervolg uit 2022, “Avatar: The Way of Water”, verlegde de focus naar de semi-aquatische Metkayina-clan, de “Sea People”, die in een kustdorp wonen en communiceren met de walvisachtige tulkun.
Nu heeft de derde film, ‘Fire & Ash’, een derde en veel gewelddadiger Na’vi-volk voortgebracht: de Mangkwan, de ‘Ash People’, die een bondgenootschap sluiten met de menselijke kolonisten tegen Jake en zijn familie. Toepasselijk genoeg leven de Ash People in een uitgebrande vulkaan. Ooit was hun huis weelderig voordat een uitbarsting het verwoestte. Daarmee keerden ze zich de rug toe Eywa (Pandora’s levende superintelligentie) terwijl hun leider, een heks genaamd Varang (Oona Chaplin), zelf leerde vuur te beheersen.
Cameron vertelde het in een interview met De Hollywood-verslaggever dat Ash People geïnspireerd werd door zijn reis om de Baining-bevolking van Papoea-Nieuw-Guinea te ontmoeten. Het vuurdansende en uitgebrande dorp van Mangkwan is verscheurd door wat Cameron zag tijdens zijn bezoek aan het Baining-volk.
De vuurdansen van de Mangkwan-clan zijn geïnspireerd door het Baining-volk
In “Fire & Ash” zien we de Mangkwan vuurdansen doen nadat ze de kinderen van de familie Sully gevangen hebben genomen. Net als bij andere Varang-rituelen lijkt er bij de dans sprake te zijn van enig sadomasochisme, waaronder licht bloedvergieten. Echte vuurdansers zoals geregisseerd door de Baining-mensen Doen houdt in dat je door vuur rent en vonken rondschopt waar ze het vlees kunnen verschroeien.
Echte Baining-vuurdansers (alleen mannen) dragen ook grote dierenmaskers en verwelkomen de lokale geesten om met hen te dansen. De dansen zijn gemaakt voor speciale gelegenheden, zoals het vieren van nieuwe geboorten of oogsten. Hoewel buitenstaanders kan als je ze ziet, is het een zeldzame kans – een perfecte kans voor een ontdekkingsreiziger als James Cameron.
Cameron vertelt over de ervaring voor het tijdschrift Condé Nast Travelerzei dat het gebeurde in 2012 toen hij Papoea-Nieuw-Guinea bezocht voor een onderwaterexpeditie in de New Britain Trench. Terwijl hij daar was, maakte hij een wandeling om getuige te zijn van de vuurdans van de Baining-bevolking. Zoals hij tegen THR zei:
“Ze bevonden zich in een trancetoestand en dansten zeven uur lang achter elkaar in een echt vuur. Toen zag ik deze kinderen dit veld van as binnenlopen en vreugdevol spelen in deze bijna post-nucleaire verwoesting. Ik dacht niet: ‘Ik kan dit gebruiken voor ‘Avatar’, maar het was een van de dingen die mijn droomlandschap vormden.”
Hoe James Cameron denkt over Avatars critici van culturele toe-eigening
Deze invloed brengt oude argumenten aan het licht (waar sinds 2009 heen en weer wordt gelobbyd) over culturele toe-eigening en inheemse vertegenwoordiging in ‘Avatar’. Terugkerend naar de raciale codering worden de Na’vi gecodeerd als Hollywood-ized Indianen: inheemse stammen, gekleed in schamele kleding, geverfde huid en gevlochten haar, die in harmonie zijn met de natuur, vechten met pijl en boog, en die worden geconfronteerd met de dreiging van kolonisatie. Er is een reden waarom ‘Avatar’ zo vaak wordt vergeleken met ‘Dances with Wolves’, de film van Kevin Costner uit 1990 over een Amerikaanse cavalerist (gespeeld door Costner) die zich bij een Sioux-stam voegt.
Metkayina haalt meer uit andere inheemse culturen, zoals de Maori. Cliff Curtis, die Chief Tonowari speelt, is zelfs Māori zelf. De culturele codering van de Na’vi-stammen heeft Cameron kritiek opgeleverd van echte inboorlingenmaar het strekt hem tot eer dat de filmmaker zich er in ieder geval van bewust lijkt en bereid is het te horen.
“De mensen die historisch gezien het slachtoffer zijn geworden, hebben altijd gelijk. Het is niet aan mij, als je wilt spreken vanuit een blank privilege-perspectief, om hen te vertellen dat ze ongelijk hebben”, zei Cameron (via de Washington Post). Cameron heeft ook gezegd, verwijzend naar het brengen van Maori-invloed op “Way of Water”, dat: “Ik denk niet dat je als schrijver zomaar naar verschillende culturen gaat grijpen, ik denk dat je respectvol moet zijn.”
Nogmaals, het is niet aan Cameron (en ook niet aan mij) om te beslissen of zijn culturele toespelingen – inclusief de vuurdans van de Ash People – voldoen aan de lat die hij voor zichzelf heeft gesteld.
“Avatar: Fire and Ash” is nu in de bioscoop te zien.
