Kiev, Oekraïne — Zittend in een kring de dag vóór de openingsavond, Oekraïense oorlog veteranen en dramastudenten lazen om beurten hun regels voor uit een script dat eeuwen reisde om hen te bereiken.
Centraal stond Olha Semioshkina, die de groep leidde tijdens haar bewerking van de ‘Aeneis’ van Ivan Kotliarevskyi – een 18e-eeuwse Oekraïense bewerking van Vergilius’ ‘Aeneis’. Deze productie had echter een moderne boodschap van veerkracht in het licht van de naderende oorlog zijn vierde jaar sinds De grootschalige invasie van Rusland in Oekraïne.
Onder de acteurs – mannen en vrouwen tussen de twintig en zestig – bevonden zich Oekraïense militaire veteranen die van het front waren teruggekeerd met amputaties, ernstige brandwonden en verlies van gezichtsvermogen. Anderen hadden dat wel oorlog doorstaan op het thuisfront. Velen hadden vóór dit stuk nog nooit een voet op een podium gezet.
Het duurde meer dan een jaar om de première van donderdag in het Nationale Academische Molodyy Theater in Kiev voor te bereiden.
“We wisten dat de jongens net terug waren uit de afkickkliniek en dat we helemaal opnieuw moesten beginnen”, zei Semioshkina.
“We hebben ongeveer vier maanden besteed aan het leren communiceren, vallen, groeperen, rollen en samenkomen”, zei ze. “Toen zijn we begonnen met het ontwikkelen van het lichaam, hebben we de protheses uitgetrokken en hebben we geleerd zonder te bestaan.”
Het concept van de 51-jarige regisseur was simpel: “Elke man op het podium is Aeneas. Elke vrouw op het podium is Dido.”
In het epos van Vergilius dwaalt Aeneas na de val van Troje rond, op zoek naar een nieuw thuisland. In Kotliarevskyi’s satirische bewerking wordt de Trojaanse held een kozak, onstuimig en aards.
Op het podium in Kiev draagt Aeneas prothetische ledematen en draagt hij littekens van de oorlog die begon met de Russische invasie van Oekraïne op 24 februari 2022.
“Aeneas is een held die veel moet doorstaan op zoek naar zijn land”, zei Semioshkina. “Hij behoudt humor en passie, hij valt, hij maakt verschrikkingen, drankjes en feestjes mee. Maar hij is een mens en hij heeft een doel: zijn plek vinden en zijn gezin behouden.”
Ze trekt parallellen tussen de veteranen die de strijd hebben doorstaan en het personage dat ze op het podium spelen. “Aeneas is degene die ten strijde trok. Ja, hij kwam verminkt en gebroken terug”, zei ze, maar de acteurs die deze aanpassing tot leven brengen, “leren opnieuw te leven”.
Tijdens de repetitie zei Yehor Babenko, een veteraan van de Oekraïense grensdienst die aan het begin van de Russische invasie ernstige brandwonden opliep, lachend: “Voelt u zich opgebrand op het werk? We hebben veel gemeen.”
Later in het stuk raakte zijn monoloog ook dicht bij huis toen hij vertelde dat vuur zijn handen, oren en neus zou grijpen. “Ik kan kinderen geen trucje laten zien met een ontbrekende vinger”, zegt hij. ‘Misschien die waarbij alle tien de vingers verdwijnen.’
De kans om op het podium op te treden is volgens Babenko een helende reis geweest.
“Voor mij is theater zowel psychologische als fysieke revalidatie. Ik heb gemerkt dat ik mijn lichaam beter voel, me zelfverzekerder voel in het openbaar en mijn gedachten beter kan uiten.”
Voor Babenko weerklinkt het verhaal van Aeneas ook buiten het toneel. ‘Het gaat over het zoeken naar je land’, zei hij. “En voor ons land is het nu heel relevant.”
De slotakte van het stuk vertrok volledig van epische poëzie toen de acteurs naar voren stapten om hun eigen verhalen te vertellen – over verwondingen tijdens de strijd, verloren wapenbroeders, ontheemding en leven onder bezetting.
Een veteraan beschreef dat hij zijn been verloor bij een drone-aanval en dat hij een machinegeweer als kruk gebruikte om dekking te zoeken. Een vrouwelijke acteur vertelde het leven onder Russische bezetting met zijn twee dochters.
Een ander, die zich vrijwillig aanmeldde als medicus, eerst in 2014 toen Rusland de Krim illegaal annexeerde en pro-Russische strijdkrachten delen van de Oekraïense regio’s Donetsk en Loehansk veroverden, en opnieuw na de Russische invasie in 2022, sprak over een terugkeer naar de oorlog toen ze in de zestig was.
Andrii Onopriienko, die in 2023 zijn gezichtsvermogen verloor bij een Russische artillerieaanval nabij Avdiivka in de regio Donetsk, vertelde een groot deel van de voorstelling met een diepe, resonerende stem. Op een gegeven moment zong hij: “Laat onze vijanden gaten graven, kruisen plaatsen en zelf gaan liggen”, terwijl de rest van de cast meedeed.
Onopriienko weigerde aanvankelijk deel te nemen aan het project. “Ik begreep niet wat ik op toneelblind wilde doen”, zei hij. Later raakte hij ervan overtuigd dat er een rol voor hem zou zijn weggelegd.
“Het is positiviteit, gelach, steun”, zei hij over praktijken. “In welke stemming je ook bent, je vertrekt met een grote glimlach; hier leid je jezelf af van het heden. Je stapt in een andere wereld.”
Op het podium werden been- en armprothesen verwijderd en opnieuw bevestigd als onderdeel van de beeldtaal van het stuk. Lange metalen staven die ook dienst deden als zwaarden, roeispanen en krukken – gebruikt als artistiek instrument en als hulpmiddel om acteurs met amputaties te helpen hun evenwicht te bewaren.
De oorlog drong al binnen voordat het doek donderdag opging. In een aankondiging werd het publiek gevraagd het gebruikelijke theaterprotocol te volgen en hun telefoons uit te zetten, waarna werd gewaarschuwd dat ze in geval van een luchtaanval naar de kelder moesten gaan. Als er een stroomstoring zou optreden, voegde het eraan toe, zou de show pauzeren zodat de back-upstroomgeneratoren zouden worden ingeschakeld.
Toen Babenko minuten voor het einde van de voorstelling zijn monoloog afleverde, viel de stroom uit.
Semioshkina betrad het podium met een zaklamp, gevolgd door anderen met zaklampen. Babenko bracht zijn tekst uit in de straal van de geïmproviseerde spotlight. De menigte, sommigen stilletjes huilend, sommigen lachend door tranen, bleef.
Toen de laatste monoloog eindigde en het doek viel en weer opging, werd de cast begroet met een staande ovatie. Toen ze voor de tweede keer bogen, keerde de elektriciteit terug en nam het applaus toe.
Voor Semioshkina reikt de boodschap van veteranen op het podium verder dan epische poëzie en de muren van het theater.
“Ik wil een bericht sturen naar alle veteranen die thuis zitten: ga weg”, zei ze. ‘Ga weg. Je kunt iets doen. Leef. Sluit je niet af. Leef elke minuut.’
