In onzekere tijden is alles normaal totdat het niet meer zo is. Dit is de stelling van ‘The Friend’s House Is Here’, een film over jonge kunstenaars in de undergroundscene van Teheran wier zorgeloze levens worden gedreven door het nastreven van waarheid en schoonheid – totdat ze dat op een dag niet meer zijn. Dat is wanneer de gemeenschap er echt toe doet, en het meest radicale aan de film van Maryam Ataei en Hossein Keshavarz is de weergave van vrouwen die samenwerken om elkaars hoop en dromen te beschermen. Waarom anders verder leven?
De film begint op een destabiliserende toon, waarbij kijkers midden in een interactief theaterstuk terechtkomen zonder enige uitleg over wat er aan de hand is. Na een tijdje trekt de camera zich terug om het publiek rondom de acteurs te onthullen, waardoor wat wij als een voorstelling zien opnieuw wordt geformuleerd en ons realiteitsgevoel wordt hersteld. Dit is logisch, net als de scène die volgt waarin de cast samenkomt voor een feestje. Ze drinken, ze roken, ze flirten, ze discussiëren over kunst en filosofie. Alles is in orde, althans voorlopig.
Getiteld als reactie op Abbas Kiarostami’s ‘Where Is the Friend’s House?’, ontvouwt ‘The Friend’s House is Here’ zich in een reeks subtiel aan elkaar geplakte lange opnames, flarden van gesprekken die samenkomen om een portret te vormen van een land en een generatie die op de rand van ongelooflijke verandering staat. Dit gebeurt aan de hand van het verhaal van Pari (Mahshad Bahraminejad), de leider van een ondergrondse improvisatietheatergroep, en haar beste vriendin en huisgenote Hana (Hana Mana), een performer die zichzelf graag filmt terwijl ze danst voor beroemde monumenten in Teheran.
Pari is de verstandige, terwijl Hana roekelozer is; het is voor vrouwen in Iran illegaal om in het openbaar te dansen, laat staan zonder hijab, en Hana kan ernstige gevolgen ondervinden als ze wordt betrapt. Pari maakt zich zorgen over haar vriendin, en na verloop van tijd beseffen we dat het optreden in de openingsscène ging over Pari’s angst dat Hana op een dag gearresteerd zou kunnen worden omdat ze zich iets te vrijuit uitte, waar de verkeerde mensen kunnen zien.
De manier waarop deze dynamiek zich afspeelt is subtiel en toch schokkend, waardoor elk gevoel van veiligheid dat zich tijdens het gemakkelijke, intieme eerste uur van de film zou kunnen hebben opgebouwd, wordt uitgewist. Het is alsof de grond onder onze voeten is verschoven, eerst onmerkbaar en dan ineens. De blik van angstig besef die zich over Bahraminejads gezicht verspreidt wanneer Pari wordt benaderd door een ‘fan’ die van het Ministerie van Cultuur blijkt te zijn, laat het publiek weten wat er op dat moment gebeurt, en de blik van vastberadenheid op Mana als ze thuiskomt en het appartement in de war ziet en Pari weg is, vertelt ons wat er gaat gebeuren.
De details die we gaandeweg leren zijn belangrijk, zelfs als dat op het eerste gezicht misschien niet zo lijkt. Op een middag tijdens de repetitie klagen de leden van de Parijse theatergroep dat ze moe zijn, en tijdens hun gesprek wordt onthuld dat geen van hen tot laat aan het werk was of op een feestje was – ze werden opgehouden door het geluid van explosies tijdens een nachtelijk bombardement. In dezelfde scène maakt een personage grapjes over hoe het evacueren van de stad tijdens de Juni-oorlog als een vakantie leek, en hoe iedereen op het platteland aardig was omdat ze medelijden met hem hadden.
Het blijkt dat alles diep niet goed is. Maar zonder de middelen of wettelijke toestemming om het land te verlaten, hebben deze karakters geen andere keuze dan ’s ochtends op te staan en door te werken. Pari werkt bij een kunstgalerie waar ze een beschermheer hoort zeggen tegen haar supervisor dat ze voorzichtig moet zijn met het inhuren van een undergroundkunstenaar; het zijn tenslotte criminelen. Pari staat stil met haar handen voor zich gevouwen en doet alsof ze niet luistert.
De gebeurtenissen in ‘The Friend’s House is Here’ zijn fictief, maar komen overeen met de realiteit van het leven van kunstenaars in het moderne Iran. Bahraminejad is een van de oprichters van een echte improvisatietheatergroep, waarvan velen optreden als versies van zichzelf. En Mana’s video’s op sociale media, net zo gewaagd als die van Hana in de film, zorgden ervoor dat de regisseurs haar in de rol castten. De film werd ondergronds opgenomen, waardoor blootstelling en mogelijke gevangenisstraf voor de filmmakers riskeerde. En hoewel wat Hana en Pari meemaken al alarmerend genoeg is, zijn de omstandigheden sindsdien alleen maar verslechterd, aldus de regisseur van ‘It Was Just an Accident’. Jafar Panahi beschreven in een recente dankwoord voor het Zweedse auditbureau.
Maar hoewel dit een verhaal is over verloren onschuld, is de overweldigende indruk dat ‘The Friend’s House Is Here’ er een is van zoetheid en hoop. Pari en Hana vechten als zussen en houden ook van elkaar. De offers die Hana voor Pari brengt, en ook voor haar worden gebracht, zijn ontroerende voorbeelden van echte vriendschap in actie. Dit is wat belangrijk is in het leven, lijken Ataei en Keshavarz te zeggen. Dit is wat ons er doorheen zal helpen.
