Er volgen milde spoilers.
Het eerste dat opvalt aan ‘Wake Up Dead Man’ is hoe zwaar het aanvoelt. De eerste “Knives Out” draaide om een gezellige whodunnit uit New England en bevatte een eigenzinnige hoofdrolspeler die overgeeft als ze liegt. De tweede film “Knives Out” vindt plaats op een prachtig Grieks eilandmet een slechterik die leuker dan bedreigend is. Maar deze derde film speelt zich af in een griezelige gotische kerk, met een hoofdpersoon die in een geestelijke crisis zit en een groep verdachten die helemaal niet grappig zijn. De verdachten variëren van verdrietig tot verachtelijk; ze krijgen soms grappige regels, maar het is niet genoeg om de vreselijke sfeer weg te nemen die de meeste van hen uitstralen.
Er zijn een paar redenen voor deze toonverschuiving. De eerste is dat ‘WUDM’ duidelijk geïnspireerd is door de gotische auteur Edgar Allan Poe, die het allereerste detectiveverhaal schreef (‘The Murders in the Rue Morgue’, waarnaar rechtstreeks wordt verwezen in de film), en beroemd is vanwege het schrijven van tragische verhalen over mensen die lijden aan overweldigende schuldgevoelens, obsessies, wanhoop, enzovoort. Wil regisseur/schrijver Rian Johnson de poëtische sfeer echt omarmen, dan moet hij op het gebied van grappen meer terughoudendheid tonen dan normaal.
Een andere reden voor de verandering is de verandering van thema. De eerste twee ‘Knives Out’-films zijn klassecommentaar, waarbij het script voortdurend zijn rijke en oppervlakkige karakters op het spel zet. Er is veel lichte komedie te beleven van out-of-touch miljonairs wier verkondigde waarden verdwijnen zodra hun rijkdom wordt bedreigd, en zowel “Knives Out” als “Glass Onion” profiteren hiervan ten volle. Maar “Wake Up Dead Man” gaat niet echt over klasse, het gaat over geloof. De inzet van het hoofdmysterie is vooral spiritueel, niet financieel, en dat verandert de sfeer volledig.
Wake Up Dead Man gaat over een strijd om de ziel van Amerika
Rian Johnson’s benadering van elke ‘Knives Out’-film is altijd geweest om met zijn personages na te denken over de moderne tijd dienen als moderne archetypen Op dezelfde manier dienden de personages van Agatha Christie als archetypen uit de 20e eeuw. Elk personage is zo specifiek geschreven dat het aanvoelt als een echt persoon, maar ze vertegenwoordigen ook een grotere trend die zich in de echte wereld afspeelt.
Een voorbeeld: een van de hoofdpersonen van de nieuwe film, Monseigneur Jefferson Wicks (Josh Brolin), is een wrede, dominante leider die zijn gemeenschap in een wurggreep houdt die onze hoofdpersoon Father Jud (Josh O’Connor) verwarrend en verontrustend vindt. Wicks gelooft dat het zijn rol als leider van de kerk is om te regeren door middel van angst, leugens en haat, terwijl Jud gelooft dat zijn rol moet gaan over het helpen van mensen en het aanmoedigen van compassie en genade.
De film is een ideologische strijd tussen deze twee perspectieven, waarbij de inzet wordt vergroot door de niet zo subtiele aanwijzingen dat de kerk een metafoor is voor Amerika als geheel. Wicks voelt als de kijk van Rian Johnson op de MAGA-beweging in de tweede ambtstermijn van Trump, terwijl de menigte verdachten voelt als de kijk van Johnson op de verschillende soorten Trump-aanhangers, van de openlijk wraakzuchtige (Andrew Scott’s Lee Ross) tot de egoïstische (Daryl McCormach’s Cy Draven) tot de eenvoudigweg misleide (Cailee Spaenys). In de eerdere ‘Knives Out’-films is ook commentaar geleverd op Trump en zijn aanhangers, maar dat hebben ze nog nooit zo serieus en direct gedaan als hier.
Afgezien van de politiek had de Knives Out-franchise deze toonverandering echt nodig
Niet iedereen zal de directe benadering van de Amerikaanse politiek in deze derde film waarderen, maar de ideologische inspanning werkt nog steeds, zelfs als je de politieke subtekst volledig negeert. De hoofdpersoon, pater Jud, vecht niet alleen voor de ziel van de kerk, maar probeert ook zijn eigen relatie ermee te achterhalen, en bij uitbreiding probeert hij erachter te komen wat zijn doel in het leven is. “Wake Up Dead Man” bespot nooit religie; het neemt Juds geloofscrisis van begin tot eind serieus. “Wake Up Dead Man” schuwt Jud’s religieuze overtuigingen en alle existentiële schuldgevoelens die daarmee gepaard gaan niet, wat de behoefte van hemzelf en rechercheur Benoit Blanc om dit mysterie te doorgronden, versterkt.
Deze aanpak voelt passend omdat de “Knives Out” -franchise het risico liep te luchtig te worden. “Knives Out” hield de grens tussen komedie en drama goed vast, maar “Glass Onion” markeerde een duidelijke verschuiving naar gekke komedie. Het is één erg gekke film, één met cartoonachtig domme verdachten en een mysterie dat vrijwel is opgelost een enorme grap waarin Elon Musk een idioot wordt genoemd. Het zorgde voor een leuke bioscooptijd, maar de humoristische ondermijningen waren iets wat de franchise maar één keer mocht doen.
Gelukkig heeft Johnson dat weer omarmde haar Agatha Christie-roots door de toon radicaal omhoog te gooien. In plaats van drie steeds komischer wordende ‘Knives Out’-films is de serie tot nu toe veranderd van een gezellig herfstdrama, een vakantiekomedie en nu een duistere gotische thriller. Nu kan niemand op geloofwaardige wijze beweren dat Rian Johnson een one-trick pony is, net zoals niemand nu kan voorspellen waar Johnson de volgende serie zal nemen.
