“We moeten ons ervan bewust zijn dat dit ons eindeloze en juiste werk is.” -Maria Oliver
De kathedraal torende hoog boven de rivieroever uit, niet gebouwd van hardsteen maar van voorjaarsranken, zo veel dat het onmogelijk was te zeggen waar de ene eindigde en de volgende begon. Op hun lengte ontsproten paarsroze bloemen die een betoverende gloed leken te werpen tegen de donkergroene achtergrond. Terwijl we langs de Rio San Carlos in Costa Rica zweefden, legde onze gids uit dat de wijnstokken parasieten waren. Ze bedekken het bladerdak van de bomen om dichter bij het zonlicht te zijn, terwijl de boom eronder langzaam verwelkt in hun schaduw. ‘Er zit een donkere kant aan schoonheid’ zei Luis.
Het was niet de laatste keer dat dit thema op deze reis ter sprake kwam. Volgende dag min Atmos collega’s en ik bevonden ons in de dichte jungle met een zware luchtvochtigheid terwijl we aandachtig naar een felrode wilg staarden ter grootte van een vingernagel. De opvallende kleur ervan is speciaal daarvoor aangepast: houd roofdieren tegen door te communiceren dat het giftig is. Wanneer dieren verschillende waarschuwingssignalen gebruiken – zoals levendige kleuren – om potentiële aanvallers af te weren, staat dit bekend als aposematisme. Wat wij mooi vinden, andere dieren kunnen als gevaarlijk worden gezien.
Gifkikkers is een veelgebruikt voorbeeld van aposematisme. Hun elektrisch blauwe, motorrode en opvallende oranje tinten communiceren dit met de rest van het regenwoud hun schoonheid is giftig. Eén goudwilgenzaadje bevat genoeg gif om 20.000 muizen te doden. Ze zijn zo giftig dat slechts één penseelstreek van een pijlpunt over de rug een aap kan neerhalen. Voor deze kleine amfibieën is het gif dat ze via hun huid afscheiden geen gif dat voortkomt uit opzettelijke boosaardigheid of zelfs maar een aanpassing om hen te helpen prooien te vangen, maar hoogstwaarschijnlijk een gevolg van hun dieet.
Terwijl hij dit kleine druppeltje dodelijke karmozijnrood observeerde, verwees Luis opnieuw naar de donkere kant van schoonheid. Maar terwijl ik nadacht over de psychedelische kleuren die door de jungle bleven hangen, vroeg ik me af of dat wel een eerlijke beoordeling was. De kleur van de kikker kan ook als één worden gezien levendige weergave van authenticiteit. Je zou kunnen zeggen dat het zelfbehoud is, maar beschermen ze niet ook hun roofdieren? Dit zet andere dieren in hun ecosysteem ertoe aan om ook slimmer te zijn en ook kennis door te geven over wat ze binnen hun soort moeten eten en wat ze moeten vermijden.
Schoonheid kan een daad van ecologische integriteit zijn. Veel planten en dieren zijn geëvolueerd om mooi te zijn en de aandacht te trekken. Bloemen zijn de voortplantingsorganen van planten en hebben in oneindige vormen, tinten en bloeiwijzen gebloeid om bestuivers aan te trekken – die zich niet alleen voeden met hun schoonheid, maar ook met hun stuifmeel. Wat wij zien als zachte pastelblaadjes zijn eigenlijk ultraviolette bakens in de ogen van bijen. Veel bestuivers en planten zijn samen geëvolueerd en hebben zich als reactie op elkaar aangepast: een heilige dans van schoonheid waar het hele ecosysteem van profiteert.
Terwijl we onze wandeling voortzetten, wees onze gids op verse bladeren die zich in rode strepen ontvouwden voordat ze groen werden. Deze soorten, zo vertelde hij ons, hebben geleerd het aposematisme van andere wezens na te bootsen: door rood te worden, signaleren ze gevaar en beschermen ze hun bladeren wanneer ze het kwetsbaarst zijn, ondanks dat ze niet echt giftig zijn. Ook andere dieren hebben zich op deze manier aangepast: ongevaarlijke scharlaken koningslangen bootsen bijvoorbeeld de rode, zwarte en gele kleur van dodelijke koraalslangen na. Soms kan schoonheid een schild zijn –en een overlevingsdaad.
Misschien is schoonheid te weerbarstig om te worden ingekaderd in menselijke opvattingen over uitsluitend goed of slecht. Het kan net zo gemakkelijk beschermen en in stand houden als het kan verstikken en verleiden. In de wilde wereld heeft elke schaduw een doel. Elke schaduw is een verhaal dat wordt verteld tussen prooi en roofdier, plant en bestuiver, zichzelf en anderen. Wat als de ware functie van schoonheid is om ons wakker te maken? Om ons uit te nodigen tot een dieper bewustzijn en een niveau van ecologische integriteit? Wat vergiftigt en voedt ons om ons te helpen onderscheid te maken tussen gevaar en plezier? Misschien is schoonheid een heilige instructie van het leven zelf: Let op.
