Nu de Hongaarse auteur sterft, presenteren we een vijfpuntengids voor de filosofisch uitdagende film van Béla Tarr en ontdekken we waarom Gus Van Sant een ventilator
Bela Tarr is het soort naam dat je in de meest hardcore cinefiele kringen kunt verwachten. De Hongaarse auteur, bekend om filosofisch uitdagende films opgenomen in grimmig zwart-witheeft een filmografie die in de beste tijden moeilijk te verkrijgen is. Zelfs de Criterion Collection, zo vaak gezien als de thuisbasis van uitdagende artefacten uit de filmgeschiedenis waar meer commerciële distributeurs zich mee zouden kunnen bezighouden, heeft slechts één van zijn films uitgebracht, Werckmeister Harmonies (2000). Maar eind 2024 publiceerde Curzon een verzameling van Tarrs volledige filmografie, inclusief zijn enige tv-film, een bewerking van Shakespeares Macbeth.
Met een carrière die overging van sterk neorealisme naar de lange lijnen die hem tot een van de sleutelfiguren van de ‘slow cinema’ zouden makenTarr is een uitzonderlijke regisseur die een formidabele artistieke erfenis nalaat. Als je nog nooit een Tarr-film hebt gezien, of zijn naam niet eens herkent, is de kans groot dat je bekend raakt met de vele filmmakers en artiesten die hij inspireerde. Dit is wat je moet weten voordat je erin duikt.
1. Tarr sneed zijn tanden in het maken van sociaal-realistische films
Tarr begon met het opnemen van zijn eerste speelfilm, Family Nest, toen hij nog maar 22 jaar oud was. Het is trouw aan de ‘Budapest School’ die, met een minimaal budget en een cast van niet-professionele acteurs, iets wilde bieden dat het totale realisme op het scherm benaderde. Zijn vroege films hebben ook een scherp politiek randje; de regisseur zelf omschreef zijn speelfilm The Outsider uit 1981 als een reactie op het censuur politieke en culturele klimaat van het communistische Hongarije. “Er was veel onzin in de bioscoop, veel leugens… We wilden alleen de realiteit laten zien: antifilm.”
2. Hij was zijn hele leven en carrière kritisch over censuur door de overheid
In een interview uit 2007 beschreef Tarr de invloed die zijn film Autumn Almanac uit 1984 op zijn carrière had. “Ik had na (die film) echt geen enkele kans in Hongarije”, zei de regisseur, wiens studio Társulás, opgericht met zijn experimentele filmtijdgenoten, in 1985 door de staat werd gesloten. Tarrs speelfilm Damnation uit 1988 wordt beschouwd als de eerste Hongaarse onafhankelijke film.
Gedurende zijn carrière heeft Tarr de aantrekkingskracht van bijna mythische, machtige figuren onderzocht. Zijn uitgestrekte epos Sátántangó gaat over een dorp waarvan de inwoners hun leven opgeven om een charismatische man te volgen die schijnbaar uit de dood is opgestaan. Al aan het einde van zijn leven was Tarr kritisch over de rechtse regering van zijn land en over de populistische bewegingen die landen binnen en buiten Europa in hun greep hadden.
3. Damnation is een van de bepalende films van ‘slow cinema’
Slow cinema is op zijn zachtst gezegd moeilijk te verkopen aan een publiek. Gedefinieerd door zijn ijzige tempo, lange opnames en plot-lichte benadering van het vertellen van verhalen, lijkt het alles uit te dagen wat we van moderne, verhalende films gewend zijn. En Tarr staat centraal in de manier waarop we het kunnen begrijpen.
Damnation presenteerde Tarr in wat we zijn definitieve vorm zouden kunnen noemen. Zijn frequente medewerkers verschenen: de romanschrijver László Krasznahorkai, die samen met de regisseur de film uit zijn eigen boek bewerkte, en de redacteur Ágnes Hranitzky, die later Tarr’s mederegisseur en partner in zowel de kunst als het leven werd. En dat gold ook voor zijn esthetische stijl, die zowel het landschap en het verstrijken van de tijd op de voorgrond plaatste als de personages en hun verhalen.
4. Hij richtte een experimentele filmschool op
Tarr ging met pensioen als filmmaker na de release van The Turin Horse (2011), omdat hij het gevoel had dat hij alles had gezegd wat hij wilde met het medium. In 2013 richtte hij Film.Factory op, een experimentele filmschool met een uitgesproken hands-on instelling. Criticus Jonathan Rosenbaum, die les gaf over de geschiedenis van de onafhankelijke cinema, zei dat Tarr de school beschouwde als ‘een werkplaats of, zoals de naam al doet vermoeden, een fabriek die films produceert, waarbij (Tarr) optreedt als producent.’
Shout out naar het personeel van Film.Factory toont Tarr’s bereik en invloed als filmmaker. Terwijl er natuurlijk slow cinema-tijdgenoten zijn zoals Apichatpong Weerasethakuler zijn ook trouwe leden van de Amerikaanse onafhankelijke cinema, zoals Jim Jarmusch En Guus Van Santwaarvan de laatste de lange opnames van Tarr beschreef als een invloed op films als Gerry en Elephant.
5. Tarr heeft altijd de grenzen van film verlegd
Na zijn pensionering maakte Tarr geen speelfilms meer, maar maakte hij wel een nieuwe korte film, Till the End of the World, die in 2017 de rode draad werd voor een overzichtstentoonstelling van Tarrs werk in het Eye Filmmuseum in Amsterdam. Het stuk bestaat uit fragmenten uit Tarrs andere films, samen met geluidsinstallaties en objecten uit zijn hele carrière. Met onder meer een hek van prikkeldraad met de belofte van een nieuw landschap aan de andere kant, onthult Till the End of the World Tarr op zijn meest apocalyptische en politieke manier.
Deze experimenten zouden later in zijn carrière worden voortgezet; Missing People uit 2019 was een site-specific werk dat film, installatie en performance samenbrengt voor de Wiener Festwochen in Wenen. Na censuur, artistieke transformatie en zelfs pensionering daagde Tarr zichzelf en zijn publiek consequent uit. En nu zijn films toegankelijker zijn dan ooit tevoren, kan er geen beter moment zijn om die uitdaging aan te gaan.
