Vijfenveertig jaar geleden blies een polariserende regisseur zijn carrière nieuw leven in met een epische fantasy-klassieker aller tijden

In 1981 had John Boorman dringend behoefte aan een creatieve wedergeboorte. De Britse regisseur had voor het eerst naam gemaakt met de stijlvolle wraakthriller Punt leeg, en vooral mee Verlossingeen thriller die zich afspeelt in de gevaarlijke Georgische woestijn, een enorm kassucces was en drie Academy Award-nominaties ontving. De rest van de jaren zeventig waren op één na niet zo heet mislukte poging om zich aan te passen De Heer van de ringen, Boorman maakte de post-apocalyptische fantasie met Sean Connery in de hoofdrol Zardozdat niet hartelijk werd ontvangen en nauwelijks zijn budget terugkreeg. Maar het ergste moest nog komen: weinig carrièreproblemen konden deze enorme mislukking evenaren Exorcist II: de kettereen onrustige productie die uitgroeide tot een van de meest verguisde sequels in de geschiedenis van Hollywood.

Er werd veel aandacht besteed aan Boormans vervolg, schaal de epische fantasiefilm met een groot budget die het verhaal van koning Arthur van de wieg tot het graf vertelde. Geïnspireerd door een van Arthur’s beroemdste werken, die van Sir Thomas Malory Le Morte d’Arthur, Excalibur noodzakelijk om de klassieke beats van de legende – het zwaard in de steen, de ronde tafel, het verraad van Lancelot, de zoektocht naar de Heilige Graal, de strijd met Mordred – om te zetten in spectaculaire en impactvolle blockbusters die de recente massale aantrekkingskracht kunnen evenaren Star Warsen in de nasleep van Koning Arthur ook weer serieus nemen Monty Python en de Heilige Graal. Excalibur afgeleverd-de film verdiende drie keer het budget aan de Noord-Amerikaanse kassa, en de weelderige, blitse en volwassen hervertelling van het mythische bronmateriaal maakte het tot een passend vat voor Boormans creatieve vernieuwing.

De Arthur-mythos – populair als verhalen in de 12e en 13e eeuw voordat ze in de 15e eeuw werden omgezet in Engelstalig proza ​​– zijn al eeuwenlang geliefd bij kinderen en hebben gediend als toetssteen voor fantasyschrijvers uit het Victoriaanse tijdperk tot op de dag van vandaag. De verhalen over ridderlijke eer, verenigde koninkrijken en de jacht op de Heilige Graal dienen als een alternatief oorsprongsverhaal voor Groot-Brittannië zelf – in een broeinest van duistere kunsten, ambitie en wanhoop bestijgt Arthur de troon om het land naar een vreedzaam christelijk tijdperk te leiden. Dit wordt duidelijk gemaakt in Excaliburzoals tijdens de bruiloft van koning Arthur (Nigel Terry) en Cherie Lunghi (Guenevere), excentrieke tovenaar Merlijn (Nicol Williamson) tegen Morgana (Helen Mirren) zegt: ‘De dagen van onze soort zijn geteld. De enige God komt om de vele goden te verdrijven.’

Maar die van Boorman Excalibur beeldt geen welwillende wereld af die graag verandering omarmt. Hoewel de buitenkant – de bergen en bossen van Wicklow, Ierland – weelderig en briljant zijn, vaak versterkt door Boormans gebruik van rijke groene kleurgels, is geen enkele hoek van deze wereld onaangetast door twijfel en bedrog. Arthur wordt alleen verwekt omdat zijn vader, Uther Pendragon (Gabriel Byrne), door Merlijn wordt veranderd in een dubbele koning van een vijandige koning, zodat hij met zijn vrouw kan slapen. Arthur’s conceptie is een daad van aanranding, die later in de film wordt weerspiegeld wanneer zijn halfzus Morgana zichzelf vermomt als Guinevere om met Arthur naar bed te gaan en Mordred (Charley Boorman) te verwekken, die Arthur’s koninkrijk voor altijd probeert te vernietigen. Het feit dat Boorman in zijn comebackfilm zijn dochter als Arthur’s moeder en zijn zoon als Arthur’s zoon castte, laat zien dat hij het belang van nakomelingen en erfgenamen in het fantasy-genre begrijpt – ze kunnen zowel verlossend als destructief zijn.

Zelfs na de verpletterende klap Exorcist II (het zielsvernietigende verhaal achter de schermen ontdek je in de komende documentaire Boorman en de Duivel), Boorman was ijverig en enthousiast toen hij maakte Excalibur – blijkt uit een regelmatig bezoek van de regisseur American Film gooide een kip voor de camera tijdens een scène die hectischer had moeten zijn. Boorman regisseerde zijn acteurs om hun legendarische personages in het moment te beleven, gezegde“Ik vertel de acteurs dat ze geen legende naspelen. Ze creëren het, en dan weten ze niet wat er gaat gebeuren – het ontvouwt zich.” Door Koning Arthur in het heden te plaatsen, kan het fantasiemateriaal zijn rauwe, spectaculaire potentieel waarmaken.

Dit blijkt duidelijk uit het karakter van Lancelot (Nicholas Clay), een onstuimige, principiële ridder die wordt verteerd door schuldgevoelens wanneer de dronken Gawain (Liam Neeson) hem ervan beschuldigt verliefd te zijn op de koningin. Excalibur’s maximalistische stijl geeft de situatie van de Witte Ridder een psychologisch voordeel; Lancelot isoleert zichzelf buiten Camelot, gekweld door zijn subversieve en ontrouwe verlangen, en hallucineert dat zijn harnas tot leven komt om hem naakt te bevechten – een saaie maar opbeurende metafoor voor Lancelots hart dat in strijd is met zijn plicht. Clay speelt Lancelot als een man die niet beseft dat hij de toekomstige posterjongen van de hoofse liefde is. De aantrekkingskracht van ontrouw boven broederschap is een pijnlijke beproeving die hij tevergeefs probeert te weerstaan.

Maar het is Graal Quest die het belooft Excalibur tot een middel tot spirituele en artistieke verjonging. Terwijl een vervloekte, ziekelijke en gedesillusioneerde Arthur wegkwijnt in Camelot, is de nederige Perceval (Paul Geoffrey) de laatste ridder die overeind blijft in Mordreds zuivering van de Ronde Tafel. Na een wanhopige, surrealistische ontsnapping uit Morgana’s klauwen krijgt Perceval een goddelijk bezoek waarin wordt uitgelegd dat Arthur een symbiotische relatie heeft met de vitaliteit van zijn land: de koning en het land zijn één. De heropleving van Arthur’s geest, moed en visie wordt plotseling een noodzakelijke plicht om de wereld te genezen – een passende analogie voor een regisseur die terugkeert van artistieke desillusie en zijn passie voor het creëren van stijlvolle, vreemde en persoonlijke filmwerelden nieuw leven inblaast. Excalibur is zowel een louterende carrière-comeback als een oogverblindend verhaal van mythisch verval en wedergeboorte – wat suggereert dat de filmmaker en hun film één zijn.