Toen in nazi-Duitsland een 9.000 jaar oud graf van een sjamaan werd ontdekt, werd de ontdekking snel gepolitiseerd om de nazi-propaganda te ondersteunen. Maar nieuwe analyse laat zien dat het oorspronkelijke verhaal volkomen verkeerd was.
ROB SCHMITZ, HOST:
Dit volgende verhaal gaat over nazi’s. Er is een archeologische opgraving.
(GELUIDSITE VAN DE FILM, “INDIANA JONES EN DE LAATSTE KRUISADE”)
HARRISON FORD: (Als Indiana Jones) Het hoort thuis in een museum.
SCHMITZ: En nee, het gaat niet over “Indiana Jones.” Het dateert feitelijk duizenden jaren vóór de Ark van het Verbond. En bonus: er is een sjamaan bij betrokken. We beginnen onze zoektocht in de Oost-Duitse stad Halle…
ONBEKENDE PERSOON #1: (spreekt Duits).
SCHMITZ: …Waar een tram me naar de trappen van het Staatsmuseum voor de Prehistorie brengt. Boven de massieve houten deuren, uitgehouwen in de kasteelachtige gevel, staan de woorden unserer vorzeit, ons verre verleden.
(spreekt Duits).
ONBEKENDE PERSOON #2: (spreekt Duits).
SCHMITZ: (spreekt Duits).
Binnen word ik meegenomen naar museumarcheoloog Oliver Dietrich, en hij wijst me op het onderwerp van de nieuwste tentoonstelling van het museum: de overblijfselen van een mens uit de Mesolithische periode, het tijdperk van jagers en verzamelaars. Er zijn in Europa maar heel weinig van dit soort graven ontdekt.
SCHMITZ: Dus…
OLIVER DIETRICH: Je kunt mij Oliver noemen.
SCHMITZ: Mag ik u Oliver noemen? OK. Dus Oliver, een van de verrassende dingen die ik tegenkom als ik hiernaar kijk nadat ik erover heb gelezen…
DIETRICH: Ja.
SCHMITZ: …Ben ik verrast hoe intact het skelet is…
DIETRICH: Ja.
SCHMITZ: …Om 9.000 jaar oud te zijn. Dit lijkt op een compleet skelet.
DIETRICH: Het is in wezen een compleet skelet, dus we hebben geluk gehad, en dat is niet in de laatste plaats te danken aan de zeer indrukwekkende grafconstructie.
SCHMITZ: Een uitgebreide tombe die in 1934 werd ontdekt toen een bouwploeg groef om pijpen te bouwen voor een kuuroordtuin. De bemanning heeft dit museum gebeld. Er werd een archeoloog naar de vindplaats gestuurd en zij vertelden hem dat hij drie uur de tijd had om uit te graven wat hij kon. Dietrich laat me een reeks afbeeldingen zien die vertellen over de opgraving.
DIETRICH: Hij graaft zo in de grond. Hij kan zien dat de schedel hier is, toch? En hij wil gewoon de schedel eruit, terwijl hij hier aan het graven is. Hij ziet de schedel.
SCHMITZ: De arme man heeft hier drie uur de tijd voor.
DIETRICH: Precies – begin met graven op de plek, wat we vandaag niet zouden doen – ja – omdat – heel, heel verkeerd.
SCHMITZ: Nadat hij bijna elke opgravingsregel in het boek had overtreden, bracht hij de overblijfselen terug naar het museum, waar nog meer archeologische regels werden overtreden dankzij degene die aan de macht was.
(GELUIDBITE VAN ARCHIEFOPNAME)
ADOLF HITLER: (spreekt Duits).
SCHMITZ: De Nationaal Socialisten, ook wel bekend als de Nazi’s, waren een jaar bezig met hun heerschappij onder Adolf Hitler, die toespraken als deze hield waarin hij het idee van een Germaans meesterras promootte.
(SUNBIT VAN ARCHIEFOPNAME)
HITLER: (spreekt Duits).
(proost)
SCHMITZ: Archeologen speelden een grote rol in Hitlers propagandaprogramma voor natieopbouw, op zoek naar bewijs dat de Ariërs uit Duitsland kwamen. En daarom stuurden de nazi’s hun archeologen naar dit museum. Ze verklaarden al snel dat deze overblijfselen, die waarschijnlijk afkomstig waren van een lid van de Indo-Europese voorouders van Europa, in plaats daarvan die van een Arische man uit de Neolithische periode waren.
DIETRICH: Ze waren op zoek naar Germaanse voorouders en ze wilden dat die uit Scandinavië kwamen. Bij de Indo-Europeanen komen ze dus waarschijnlijk uit India. Voor de nationaal-socialisten is het niet zo leuk. Dus…
SCHMITZ: Dus de archeologen die deze door de nazi’s beïnvloede vondst vervolgens hebben geïnterpreteerd, zeiden feitelijk: Oké, dit is hoogstwaarschijnlijk een man. Hij had blond haar, blauwe ogen…
DIETRICH: Ja.
SCHMITZ: …Arisch, 100% Arisch.
DIETRICH: Precies.
SCHMITZ: In de jaren na de Tweede Wereldoorlog onderzochten archeologen de overblijfselen en corrigeerden de nazi’s. Ten eerste was dit geen man. Vervolgens gebruikten ze in de jaren zeventig radiokoolstofdatering, waaruit bleek dat de overblijfselen 9.000 jaar oud waren en dateren uit het Mesolithicum van de jager-verzamelaars, en niet uit de agrarische neolithische periode. En laatst deden ze een DNA-test.
DIETRICH: En genetica kan je precies vertellen hoe ze eruit ziet. Ze is dus geen blanke Arische man. Ze is een vrouw met een donkere huidskleur. Ze is dus precies het tegenovergestelde van alles wat de nationaal-socialisten van haar wilden.
SCHMITZ: De nazi’s hadden het mis.
DIETRICH: Ze hadden het mis.
SCHMITZ: En deze vrouw met een donkere huidskleur, donker haar en lichte ogen, zegt Dietrich, was een vrouw met status. Ze was een sjamaan. Dietrich en ik staan voor een vitrinekast. Rondom haar skelet bevinden zich verschillende items die deel uitmaakten van haar kostuum, te beginnen met een pet gemaakt van hertengewei.
DIETRICH: Dus droeg ze een masker, een sierlijk masker, dat uit verschillende dingen bestond. Wij hebben deze zwijnenslagtanden. Ze waren versleten, zoals…
SCHMITZ: O ja.
DIETRICH: …Op de borst…
SCHMITZ: Oké.
DIETRICH: Zoals – ja. En dan hebben we nog allerlei soorten tanden. En ze maakten ook deel uit van het kostuum van haar sjamaan.
SCHMITZ: Een deel van deze tentoonstelling omvat ook 200 jaar oude sjamanenkostuums uit Siberië die precies hetzelfde element bevatten: een sjamanistische traditie die minstens negen millennia van de menselijke geschiedenis beslaat. Maar deze sjamaan, zegt Dietrich, was een beetje anders.
DIETRICH: Er zat een inkeping aan de basis van haar schedel en de twee wervels daaronder waren misvormd. Ze waren dus niet zoals ze zouden moeten zijn – zoals ze in ons lichaam zijn.
SCHMITZ: Dietrich en het team van archeologen van het museum zeggen dat deze twee misvormingen erop wijzen dat toen ze haar hoofd naar achteren kantelde, een belangrijke slagader werd dichtgeknepen, waardoor het bloed naar haar hersenen werd afgesneden, wat een snelle oogbeweging veroorzaakte die nystagmus wordt genoemd en mogelijk hallucinaties veroorzaakte.
DIETRICH: De sjamaan komt in een staat van trance, van veranderd bewustzijn, en als hij terugkomt kan hij zeggen: geesten hebben tegen mij gesproken, en dit is een oplossing voor ons probleem. Dus dat is waarschijnlijk wat ze deed.
SCHMITZ: ll met een simpele kanteling van het hoofd. Het was als een supermacht. Dietrich noemt het een truc, en het suggereert dat het deze sjamaan veel status gaf. Op de begraafplaats van de sjamaan aan de rivier de Saale heeft Dietrichs team offers gevonden van hertenschedels en andere uitgebreide arrangementen van dierenbotten die minstens 600 jaar na haar dood dateren.
Ze lijkt dus bijna op een figuur die zo vereerd wordt dat hij bijna aanbeden wordt.
DIETRICH: Ja, ze is een geëerde voorouder, zou ik zeggen.
SCHMITZ: Oké.
DIETRICH: En misschien staan we hier aan de vooravond van een vooroudercultus. Ja, dat is echt iets dat tegenwoordig aan het veranderen is, omdat jager-verzamelaars hun sjamanen hebben, en ze worden herinnerd, maar ze worden niet zo lang herinnerd.
SCHMITZ: Dietrich zegt dat de wereld aan het veranderen was toen de laatste aanbiedingen aan haar werden overgelaten. Mensen zwierven minder rond en vestigden zich in de buurt van betrouwbare voedselbronnen. De eerste tekenen van landbouw en vervolgens geschreven taal verschenen kort na deze periode. Maar wat duidelijk wordt uit de ontdekkingen van zijn team, zegt hij, is dat verhalen over deze sjamaan gedurende verschillende eeuwen van generatie op generatie werden doorgegeven, een mondelinge traditie die verloren ging en vervolgens stukje bij beetje werd herontdekt, geïnterpreteerd voor politiek gewin en opnieuw geïnterpreteerd met behulp van de wetenschap – een mondelinge traditie die doorgaat met dit verhaal.
(GELUID VAN MUZIEK)
Copyright © 2026 NPR. Alle rechten voorbehouden. Bezoek onze website gebruiksvoorwaarden En machtigingen pagina’s bij www.npr.org voor meer informatie.
De nauwkeurigheid en beschikbaarheid van NPR-transcripties kunnen variëren. Transcriptietekst kan worden herzien om fouten te corrigeren of updates voor audio aan te passen. Audio op npr.org kan na de originele uitzending of publicatie worden bewerkt. Het gezaghebbende bewijs van de NPR-programmering is de audio-opname.
