PARIJS — Sophie Dias vocht donderdag tegen de tranen buiten het Stade de France toen ze haar ‘leegte die nooit sluit’ beschreef sinds haar vader de eerste persoon werd die werd gedood in de Franse hoofdstad. dodelijkste aanval in vredestijd – een nacht van terrorisme tien jaar geleden die Parijs nog steeds tekent en het land vormgeeft.
De gecoördineerde aanslagen van 13 november 2015 veranderden de Franse hoofdstad in een theater van bloed en rampspoed: geweerschoten op terrasjes van cafés, explosies in een stadion, een bloedbad in de Bataclan-concertzaal. Velen in Frankrijk en in het buitenland hebben de aanslagen omschreven als de 11 september van het land.
De aanvallen 132 mensen gedoodwaaronder twee overlevenden die later door zelfmoord omkwamen, en honderden anderen raakten gewond. De nacht verhardde de veiligheidsreflexen van Frankrijk en verdiepte tegelijkertijd een gevoel van solidariteit dat tien jaar later nog steeds standhoudt – waarbij veel gezinnen de tijd nu meten als ‘voor’ en ‘na’.
Dias’ vader, Manuel, stierf toen de eerste bommenwerper ontplofte buiten het Stade de France. Bij de poort van het stadion waar hij werd vermoord, zei ze dat de afwezigheid die hij achterliet ’tien jaar lang elke ochtend en elke nacht weegt’.
‘Er wordt ons gevraagd de bladzijde om te slaan’, zei ze. “Maar de afwezigheid is enorm, de schok is intact en het onbegrip blijft. Ik wil weten waarom, ik wil het begrijpen. Ik wil dat deze aanvallen stoppen.”
President Emanuel Macron en first lady Brigitte Macron stond naast haar voor een kranslegging en een minuut stilte tijdens de eerste van een dag van eerbetoon op de plekken waar schutters en zelfmoordterroristen van de Islamitische Staat in enkele minuten tijd een voetbalwedstrijd, buurtcafés en een rockconcert hadden toegeslagen. Burgemeester Anne Hidalgo van Parijs was ook aanwezig.
“Tien jaar. De pijn blijft”, schreef Macron eerder op X, waarin hij zei dat Frankrijk zich “de levens herinnert die werden afgebroken, de gewonden, de families en de dierbaren.”
Vanuit Saint-Denis reist Macron in volgorde naar elke aanvalslocatie: de Carillon- en Petit Cambodge-cafés in het 10e arrondissement, vervolgens La Bonne Bière, Le Comptoir Voltaire en La Belle Équipe in het 11e, en ten slotte de Bataclan, waar 90 mensen werden gedood tijdens een drie uur durende belegering. De families van de slachtoffers worden op elke locatie het dichtst bij de plaquettes geplaatst in wat het presidentschap een ‘families eerst’-protocol noemt.
Op de terrassen van de cafés werden de namen van de 39 doden voorgelezen.
Buiten de Bataclan viel de boulevard stil toen een middagceremonie begon. Families en overlevenden kwamen samen met huidige en voormalige functionarissen – waaronder ex-president François Hollande en voormalig premier Manuel Valls – terwijl religieuze leiders en vertegenwoordigers van de satirische krant Charlie Hebdo, wiens pand enkele maanden eerder ook werd aangevallen, zich bij hen voegden als eerbetoon.
Op de Place de la République verzamelden Parijzenaars zich met kaarsen, bloemen en handgeschreven briefjes bij de voet van Marianne, het nationale symbool, zoals ze dat in 2015 deden. Grote schermen zonden de ceremonies uit.
“Tien jaar later zijn de gevoelens nog steeds intact” en moet de hoop gedeeld worden “ondanks de pijn en de afwezigheid”, zei Hidalgo tijdens het evenement.
De herdenking zou culmineren met de inhuldiging van de “Tuin van de Herdenking op 13 november” tegenover het stadhuis.
Het is ontworpen met associaties van slachtoffers en is een stenen omheining waaruit granieten blokken oprijzen om de aanvalslocaties op te roepen, gegraveerd met de namen van de slachtoffers. De avondceremonie, bijgewoond door Macron, zal rond muziek worden opgebouwd als eerbetoon aan de feeststemming die de aanvallers probeerden te vernietigen.
De Eiffeltoren wordt na zonsondergang weer verlicht in de kleuren van de Franse vlag, net als woensdagavond. Kerkklokken in de hoofdstad, waaronder die van de Notre-Dame, zullen vroeg in de avond luiden ter herdenking van wat de aartsbisschop van de stad ‘een lange nacht van angst’ noemde.
De aanslagen hebben het politieke en emotionele landschap van Frankrijk opnieuw vormgegeven, wat heeft geleid tot omvangrijke bevoegdheden op het gebied van de bestrijding van terrorisme en tot jaren van debat over veiligheid en vrijheden. Hidalgo zei dat ze de plaatsen van de aanslagen niet langer kan passeren “zonder ze door het filter van die vreselijke nacht te zien.”
Valls vertelde de Franse omroep TF1 dat hij zich “elke minuut herinnert, alsof mijn geheugen weigert te vergeten.”
Minister van Binnenlandse Zaken Laurent Nuñez waarschuwde donderdag dat de terreurdreiging “zeer hoog” blijft, hoewel een grote, gecoördineerde operatie zoals die in 2015 minder waarschijnlijk wordt geacht dan tien jaar geleden.
Ambtenaren zijn nu meer bang voor de acties van individuen die radicaliseren op Frans grondgebied.
Op die vrijdagavond in 2015 sloegen negen schutters van Islamitische Staat en zelfmoordterroristen binnen enkele minuten na elkaar toe. Zelfmoordterroristen ontploften buiten het Stade de France; gewapende mannen schoten kogels over caféterrassen; en drie aanvallers bestormden de Bataclan om 21.47 uur en doodden 90 mensen voordat de politie het beleg beëindigde. Onder de slachtoffers zijn sindsdien twee overlevenden geïdentificeerd, die later door zelfmoord zijn omgekomen, wat het aantal op 132 brengt.
Voor overlevenden heropent het jubileum de wonden.
“Het tienjarig jubileum is aangebroken en emoties en spanningen zijn overal voor ons overlevenden”, zegt Arthur Dénouveux, die ontsnapte uit de Bataclan en leiding geeft aan de vereniging Life for Paris. “Je geneest nooit volledig. Je leert alleen anders te leven.”
Velen beschrijven een andere taak na een sterfgeval: het gewone weer opbouwen – werk, vriendschap, lawaai – zonder terug te vallen.
EEN Het proces van 2021-2022 eindigde in levenslange gevangenisstraf zonder voorwaardelijke vrijlating voor Salah Abdeslam, de enige overlevende aanvaller, en straffen voor 19 anderen. Voor velen heeft het afleggen van verantwoording de last van het trauma of het dagelijkse herstelwerk niet weggenomen; er werd gespecificeerd wat beschermd moest worden.
Terwijl namen worden gelezen en kransen worden gelegd, is de boodschap van ambtenaren en families consistent: denk aan de slachtoffers, eer de hulpverleners en behoud de dagelijkse genoegens die de aanvallers wilden vernietigen: voetbal, muziek, een tafel met vrienden.
Het doel, zeggen planners, is simpel: verdriet zonder spektakel, herinnering met ruimte voor de levenden.
___
Nicolas Garriga en Sylvie Corbet in Parijs hebben bijgedragen aan dit rapport.
