Het ‘coole’, vintage Zambiaanse genre beleeft een revival

Artiesten en muziekfans van over de hele wereld hebben de afgelopen jaren het geluid van Zambia uit de jaren zeventig, bekend als Zamrock, herontdekt, en nu omarmt een van de grootste sterren van het land het, in de hoop er een frisse draai aan te geven.

Toen Sampa de Grote haar derde studioalbum bedacht, keek ze naar de niche, kortstondige muzikale beweging die haar geboorteland meer dan vijftig jaar geleden in vuur en vlam zette.

“We waren op zoek naar een geluid en een stem die zo postkoloniaal was. En Zamrock was dat geluid – dat geluid van nieuwe vrijheid, dat geluid van durf”, vertelt de in Zambia geboren en in Botswana opgegroeide rapper – die heeft opgetreden in onder meer Glastonbury, Coachella en het Sydney Opera House – tegen de BBC.

Zamrock – met zijn onstuimige mix van psychedelische rock en traditionele Zambiaanse klanken – steekt de kop op met Can’t Hold Us, de eerste single van Sampa’s aanstaande album.

Fuzz-gitaren duwen het nummer vooruit terwijl de 32-jarige Sampa, volledige naam Sampa Tembo, uitdagend rapt: “Ze hebben niet het lef om mijn vaardigheden te evenaren.”

En ze is niet de enige hedendaagse kunstenaar die de stoffige dozen van Zamrock heeft doorzocht. De Amerikaanse hitmakers Travis Scott, Yves Tumor en Tyler, the Creator hebben de afgelopen jaren nummers gesampled van Ngozi Family, Amanaz en WITCH – allemaal populaire bands tijdens de hoogtijdagen van Zamrock in de jaren zeventig.

Zamrock is ook op onze schermen te horen – de HBO-superheldenserie Watchmen en Emmy-winnaar Ted Lasso hebben nummers uit het genre in hun soundtracks verwerkt.

Het is een onverwachte heropleving, vooral gezien het feit dat Zamrock in zijn hoogtijdagen het Afrikaanse continent nooit echt heeft verlaten.

De beweging ontstond in de jaren zeventig, in een Zambia dat zich onlangs had losgemaakt van de Britse kolonisten. Het land koesterde een economische bloei en president Kenneth Kaunda had een ‘Zambia eerst’-beleid afgedwongen, wat onder meer betekende dat 95% van de muziek die door radiostations werd gespeeld van Zambiaanse afkomst moest zijn.

De basis werd gelegd voor jonge creatievelingen om een ​​gedurfde, uitgesproken Zambiaanse muzikale identiteit te creëren.

“We werden beïnvloed door rockbands als Deep Purple, Grand Funk Railroad, Led Zeppelin, Jimi Hendrix, James Brown”, zegt WITCH-frontman Emmanuel Chanda, beter bekend als Jagari, naar Mick Jagger.

“Maar wij waren Afrikanen. We wilden spelen zoals die rockbands, maar dan riep het Afrikaanse aspect ook wel: ‘Je kunt me niet verlaten’.”

In de jaren zeventig waren de opnamestudio’s in Zambia rudimentair en bestond er geen gevestigde opname-industrie. Hoe dan ook, Zamrock bloeide.

Muzikanten verlichtten de podia in jeans met wijde onderkant, plateauzolen en kleurrijke hoofdbanden. WITCH, een acroniem voor We Intend To Cause Havoc, deed hun naam eer aan, met fans die buiten uitverkochte zalen stonden te schreeuwen in de hoop marathonshows bij te wonen die soms van 19.00 uur tot 02.00 uur duurden.

“Het feit dat ze traditionele muziek met psychedelische rock mixten in een conservatief land… en dat te kunnen doen en erover te kunnen praten – dat was heel moedig om te doen in de jaren ’70, laat staan ​​nu”, zegt Sampa – die opgetogen was onlangs te ontdekken dat haar oom, “Groovy” George Kunda, een van de oprichters van WITCH was.

Maar ondanks al zijn invloed kon Zamrock het niet volhouden. Het genre stortte na ongeveer tien jaar ineen toen Zambia werd getroffen door een reeks crises. De prijs van koper, het belangrijkste exportproduct van Zambia, kelderde, wat leidde tot een economische neergang die het vermogen om te toeren, op te nemen en muziek te kopen verminderde.

Muziekpiraterij had ook gevolgen voor Zamrockers, omdat bootleggers geld verdienden door hun muziek te kopiëren en te verkopen.

En vanaf de jaren tachtig werd het land zwaar getroffen door de HIV/AIDS-crisis, die leidde tot de dood van veel muzikanten. Vijf van de oprichters van WITCH stierven aan aids.

Zamrock lag tientallen jaren inactief. De overlevende oprichters keerden terug naar het burgerleven – Jagari ging in de mijnen werken om zijn gezin te onderhouden.

Maar begin jaren 2010 ontdekten platenverzamelaars in het Westen, schijnbaar uit het niets, het genre.

Het Amerikaanse label Now-Again Records speelde een belangrijke rol in de heropleving van Zamrock, door albums van enkele van de grootste namen van het genre te verwerven en opnieuw uit te geven.

“Ik wist niet zeker of er een markt voor was. Ik wist alleen zeker dat het heel cool was”, zei Now-Again-labelbaas Eothen “Egon” Alapatt tegen de BBC.

“Ik dacht: ‘Als ik hier nieuwsgierig naar ben, zijn er waarschijnlijk andere mensen die hier ook nieuwsgierig naar zijn’.”

Vinylliefhebbers haastten zich om originele Zamrock-platen te kopen, die slechts in kleine aantallen bestaan, en hun waarde nam uiteraard toe.

“Ik kreeg veel verzoeken om originele Zamrock-platen en ik begreep niet waarom mensen zo geïnteresseerd waren”, zegt Duncan Sodala, Zamrock-fan en eigenaar van Time Machine, een platenwinkel in de hoofdstad van Zambia, Lusaka.

De heer Sodala ging online en was “geschokt” toen hij ontdekte dat platen die in de jaren zeventig waren gedrukt, tussen de $ 100 (£ 74) en $ 1.000 (£ 740) werden verkocht.

In 2011 bracht Now-Again Records een compilatie van WITCH’s muziek uit. De daaropvolgende buzz leidde tot een reïncarnatie van de band, met Jageri en Patrick Mwondela uit de oude tijd van WITCH en een aantal jongere Europese muzikanten.

WITCH heeft sindsdien twee albums uitgebracht, verscheen in een documentaire, speelde op het iconische Glastonbury Festival en toerde buiten Afrika – iets wat de oorspronkelijke band nooit heeft weten te bereiken.

“Het is als een nieuw leven dat ik op mijn hoge leeftijd nooit had verwacht”, zegt Jagari, 74, tijdens een telefoontje vanuit Nieuw-Zeeland, de laatste stop op WITCH’s wereldtournee in 2025.

“In München was er crowdsurfen, wat ik nog nooit eerder had gedaan.”

Hoewel Jagari enthousiast is over een nieuwe kans om Zamrock te spelen, herinneren nieuwe kansen aan zijn gemiste bandleden.

“Er zijn momenten waarop ik zou willen dat de hele band, de originele bezetting, er was om te laten zien hoe het in het begin was”, zegt hij.

Het publiek bij de shows van WITCH, bestaande uit fans van jong en oud, is het bewijs van de frisse aantrekkingskracht van Zamrock.

Ook andere Zamrockers worden herontdekt – Tyler, De maker, die het Ngozi Family-nummer 45,000 Volts op zijn nummer Noid uit 2024 sampelde, noemde de band “ongelooflijk”..

“Het hele land heeft echt hele goede dingen gedaan”, zei hij tegen de populaire interviewer Nardwuar.

Go-to hiphopproducent Madlib en Mike D van de Beastie Boys hebben ook hun bewondering geuit voor het genre, terwijl Third Man Records, het label van bluesrocker Jack White, een opname heeft uitgebracht met live WITCH-muziek.

Egon gelooft dat de verrassende populariteit van Zamrock te danken is aan de overvloed ervan. Hij suggereert ook dat het genre aanvankelijk werd gestimuleerd door platenverzamelaars, aangezien veel van de nummers in het Engels zijn.

“Er was onder verzamelaars van rock-‘n-roll-muziek van over de hele wereld een enorme voorkeur voor muziek in de moedertaal van het land waarin het werd gemaakt”, zegt hij.

Sodala gelooft daarentegen dat de nieuwere fans van Zamrock zich aangetrokken voelen tot de “onschuld” van de muziek.

“Ik denk dat mensen ernaar luisteren en voelen hoe echt het is”, zegt hij.

Hoewel de eigenaar van de platenwinkel westerse artiesten verwelkomt die Zamrock uitproberen, denkt hij dat het genre dreigt te worden gereduceerd tot samengestelde fragmenten.

“Ik denk dat een artiest als Sampa daarom heel belangrijk is – omdat ze niet wil dat (Zamrock) alleen bekend staat om de samples”, zegt hij.

“Ik denk dat er een angst bestaat dat als we niet spreken over de oorsprong van Zamrock, we buiten beschouwing worden gelaten. Hoe meer we erover nadenken, hoe meer we ons willen uitspreken over waar het vandaan komt.”

Hoewel hiphop en R&B in Zambia een grote populariteit genieten, hebben verschillende jonge artiesten uit het land – zoals Stasis Prey, Vivo en Sampa the Great-medewerker Mag 44 – ook met het genre geëxperimenteerd.

Lusaka-restaurant Bo’jangles organiseerde drie jaar geleden een jaarlijks Zamrock-festival, en het Modzi Arts-instituut van de stad heeft een klein museum opgericht dat aan het genre is gewijd.

Sampa zegt dat haar aankomende album, dat nog geen releasedatum heeft, valt onder een genre dat zij ‘nu Zamrock’ noemt.

Hoewel ze al eerder met Zamrock heeft geëxperimenteerd, zullen de ritmes deze keer door haar album heen lopen, vermengd met andere invloeden zoals hiphop.

“Ik denk dat de heropleving van Zamrock iets heel groots zal zijn”, zegt ze.

In Nieuw-Zeeland is Jagari blij dat Sampa en haar collega’s zich bezighouden met het genre dat hij heeft helpen ontstaan.

‘Het vuur is aangestoken’, zegt hij. “Het is aan de jongere generatie om er meer brandstof op te doen en de vlammen te laten branden.”