Op eerste kerstdag dit jaar keerde Tarique Rahman – de erfgenaam van de Bangladesh Nationalist Party (BNP) en de man waarvan velen geloven dat hij de volgende premier van het land zou kunnen worden – terug naar huis en stapte rechtstreeks in een machtsvacuüm dat gestaag groter is geworden sinds de ineenstorting van de regering van de Awami League in augustus 2024.
Na zeventien jaar ballingschap werd Rahmans daad van het aanraken van de grond zorgvuldig voor de camera’s geënsceneerd, maar de gevolgen ervan zijn eerder structureel dan symbolisch. Bangladesh is vandaag de dag een staat zonder vaste pols, en zijn terugkeer heeft een einde gemaakt aan het korte postrevolutionaire intermezzo van het land.
Vijf dagen later, op 30 december, verhardde het politieke moment zich tot een historische finaliteit. Khaleda Zia – de voormalige premier en echtgenote van BNP-oprichter en voormalige president van Bangladesh, Ziaur Rahman – stierf na een lange ziekte, waardoor de laatste levende schakel met de oorspronkelijke generatie leiders van de partij werd verbroken.
Rahman is niet langer de opvolger van Khaleda Zia. Hij is nu leider van de BNP, die op weg is naar de verkiezingen op 12 februari.
De natie die Rahman in 2008 verliet, was gebroken; degene waarin hij nu leeft, is structureel aangetast. Sjeik Hasina’s haastige vlucht naar India nadat de opstand tegen haar een einde maakte aan anderhalf decennium van autocratisch bewind, maar een uitgeholde bureaucratie en een gescheurd sociaal contract achterliet.
Terwijl de interim-regering van Muhammad Yunus de transitie in goede banen probeert te leiden, begint de straatmacht het formele gezag al te omzeilen. In deze volatiliteit fungeert de aanwezigheid van Rahman als een hoogspanningsleider van de BNP, die een brandpunt vormt voor een oppositie die tot voor kort systematisch werd onderdrukt.
Voor miljoenen die het afgelopen decennium van verkiezingen onder Hasina’s autoritaire greep als een uitgemaakte zaak beschouwden, vertegenwoordigt Rahman de terugkeer van de verkiezingen.
Toch is Rahman geen opstandige buitenstaander; hij is het ultieme product van het systeem dat hij wil leiden. Als zoon van twee voormalige leiders van het land draagt hij het gewicht van een dynastieke erfenis die nauw verbonden is met de patronagenetwerken die het bestuur van Bangladesh lange tijd hebben belemmerd. Zijn vroegere nabijheid tot de macht werd gekenmerkt door beschuldigingen van informeel gezag en corruptie – beschuldigingen die nog steeds als politieke munitie voor zijn tegenstanders dienen. Voor aanhangers is hij het slachtoffer van juridisch misbruik; voor critici is hij het bewijs waarom de democratische experimenten in Bangladesh zo vaak bezwijken onder het gewicht van de straffeloosheid van de elite.
Deze dualiteit definieert de spanning van zijn terugkeer. Rahman probeert nu een draai te geven, waarbij hij de retoriek van straatagitatie inruilt voor de afgemeten cadans van een staatsman. Uit zijn recente toespraken – waarin hij de bescherming van minderheden, nationale eenheid en de rechtsstaat benadrukte – blijkt dat een leider zich er terdege van bewust is dat de jongeren die hielpen bij het verdrijven van Hasina een simpele verandering in de identiteit van de heersende elite niet zullen accepteren.
De BNP die hij nu leidt, wordt geconfronteerd met een Bangladesh dat mondiaal meer geïntegreerd is en minder geduldig is met ondoorzichtige politiek. Als Rahman de macht overneemt, zal de drang om de rechterlijke macht en de verkiezingscommissie te hervormen onmiddellijk zijn. Zonder institutionele geloofwaardigheid zal elk mandaat dat hij verkrijgt een gevaarlijk korte houdbaarheid hebben.
Op financieel vlak zal Rahman waarschijnlijk pragmatische continuïteit nastreven. De afhankelijkheid van Bangladesh van kledingexporten en buitenlandse investeringen laat weinig ruimte voor ideologische experimenten. De echte test zal interne discipline zijn. De verleiding om oude partijen af te schaffen en loyalisten te belonen via dezelfde kanalen voor het zoeken naar winst die door eerdere regimes werden gebruikt, zal enorm zijn. De geschiedenis wijst uit dat dit het punt is waar de Bengaalse leiders falen – en de huidige economische kwetsbaarheid van het land laat geen ruimte voor een dergelijke toegeeflijkheid.
Het meest delicate terrein zal echter het buitenlands beleid zijn, met name de relatie met India. Jarenlang vond New Delhi een voorspelbare, zij het transactionele, partner in Sheikh Hasina. BNP daarentegen wordt door Indiase veiligheidskringen lange tijd met argwaan en strategisch onbehagen bekeken.
Rahman lijkt nu een reset te signaleren, waarbij hij afstand neemt van het nationalistische antagonisme naar wat hij omschrijft als ‘evenwichtige soevereiniteit’. Hij begrijpt dat Bangladesh weliswaar zijn relatie met India moet herijken om het binnenlandse sentiment te bevredigen, maar dat het land zich geen vijandigheid tegenover zijn meest sympathieke buurland kan permitteren. Voor India bestaat de uitdaging erin te aanvaarden dat een stabiel, pluralistisch Bangladesh – zelfs onder een bekende rivaal – de voorkeur verdient boven een voortdurend onstabiel Bangladesh.
Uiteindelijk is de terugkeer van Rahman een stresstest, niet alleen voor Bangladesh, maar ook voor het idee van democratische verkiezingen in Zuid-Azië zelf. Dit is geen eenvoudige dynastieke opvolging; het is een boekhouding. Na jaren van afgedwongen stabiliteit en beheerste resultaten is de herintroductie van politieke onzekerheid, paradoxaal genoeg, een teken van democratisch leven.
Of Tarique Rahman deze opening gebruikt om instellingen die hij ooit heeft omzeild weer op te bouwen – of terugkeert naar de wegen uit het verleden – zal meer bepalen dan alleen zijn persoonlijke nalatenschap. Het zal bepalen of Bangladesh eindelijk de cyclus van ballingschap en wraak kan doorbreken, of dat het zich eenvoudigweg aan het voorbereiden is op de volgende ineenstorting.
De standpunten in dit artikel zijn die van de auteur en weerspiegelen niet noodzakelijkerwijs de redactionele positie van Al Jazeera.
