LONDEN — Kunnen een paar versregels het woon-werkverkeer minder slecht maken?
Dat is in essentie de vraag die Judith Chernaik veertig jaar geleden stelde, een Amerikaanse schrijver uit Londen die zich afvroeg of het plaatsen van gedichten in metro’s passagiers kon verlichten, vermaken en inspireren.
Het resultaat was Poems on the Underground, een project dat dit jaar 40 jaar bestaat en navolging heeft gekregen in steden over de hele wereld. Sinds 1986 zijn er vele miljoenen Londense metro passagiers hebben tijdens hun dagelijkse reizen posters gezien die versierd waren met gedichten, verscholen tussen de advertenties.
Ruim een dozijn dichters wier werken in het project zijn opgenomen, kwamen vrijdag bijeen in – waar anders? – een metrostation om de mijlpaal te vieren en hulde te brengen aan Tsjernaik, die het allemaal begon.
De inwoner van New York verhuisde in de jaren zeventig naar Londen en ‘werd absoluut verliefd op de stad – inclusief het transportsysteem’, wat ze ontdekte vergeleken met het metrosysteem van haar geboorteplaats.
“Ik gebruikte de metro de hele tijd in New York”, zei ze. “Het was niet een van mijn leukste bezigheden.”
Chernaik, romanschrijver en essayist, genoot ook van de rijke literaire cultuur en geschiedenis van Londen.
‘Poëzie’, zei ze, ‘maakt deel uit van het erfgoed van elke Londenaar.’
Samen met twee bevriende dichters, Gerard Benson en Cecily Herbert, bedacht ze een plan om literatuur en transit te combineren. De metromaatschappij steunde haar en de eerste gedichten verschenen in januari 1986.
“Op de een of andere manier werkte het idee, en hier zijn we veertig jaar later”, zei Chernaik, nu 91.
De gedichten van het eerste jaar omvatten werken van William Shakespeare, Robert Burns, WB Yeats, Percy Bysshe Shelley – ‘Ozymandias’, een reflectie op de vergankelijkheid van macht – en het beeldige gedicht van William Carlos Williams ‘This is Just to Say’, met zijn beroemde opening:
“Ik heb gegeten
de pruimen
zat binnen
de ijskast”.
De selectie breidde zich al snel uit met gedichten uit de hele wereld van Wole Soyinka, Pablo Neruda, Derek Walcott, Anna Achmatova en nog veel meer.
De selectie wisselt drie keer per jaar en Chernaik zit nog steeds in het panel dat de gedichten selecteert, samen met de dichters George Szirtes en Imtiaz Dharker.
Het aanbod combineert moderne verzen met eeuwenoude klassiekers – van “Shakespeare en Sappho tot dichters die echt eigentijds zijn”, zegt Ann Gavaghan, die toezicht houdt op culturele projecten bij Transport for London.
Er zijn sonnetten en haiku’s geweest, liefdesgedichten, tragische gedichten, grappige gedichten en gedichten die sterk verband hielden met forensen, zoals ‘Overcrowding’ van de Hongaarse dichter Katalin Szlukovényi.
Nick Makoha, wiens gedicht ‘BOM’ – de luchthavencode voor Mumbai – in 2020 in de underground te zien was, zei dat het programma poëzie naar de wereld van alledag trekt.
“Poëzie kan vaak worden onderwezen alsof je daarvoor een hoog intellect moet hebben, maar we zijn normale mensen”, zei hij. “Dichters zijn normale mensen die soms over normale dingen schrijven, soms over fantastische dingen.
“Poëzie behoort toe aan de gemeenschap”, zei Makoha. “Het zou deel moeten uitmaken van ons dagelijks leven en de metro is een onderdeel van het dagelijks leven. Dus omdat het ons met plaatsen verbindt, verbindt het ons ook met mensen. Je zou op Turnpike Lane (metrostation) kunnen zitten en ineens heb ik je meegenomen naar Bombay.”
Het openbaar vervoersnetwerk van Londen is verre van perfect – forensen klagen vaak over vertragingen, overvolle en vuile treinen – maar het staat al lang bekend om zijn artistieke flair. Zijn kaart beschouwd als een designklassieker en al een eeuw lang laten topkunstenaars zijn posters ontwerpen.
Poems on the Underground is nu een geliefd onderdeel van het systeem, nadat het verschillende boeken heeft geproduceerd en soortgelijke projecten heeft geïnspireerd in steden als New York, Dublin, Oslo en Shanghai.
Gavaghan zei dat de sleutel tot succes erin bestaat reizigers iets te geven dat hen “uit hun woon-werkverkeer haalt”.
“Als je een zware dag hebt gehad en je bent verwikkeld in je eigen zorgen en angsten, is het heel fijn om iets ondergronds te kunnen zien dat je aan het denken zet, dat je met een shock maakt”, zei ze. ‘En het kan je aan het lachen maken, het kan je aan het denken zetten. Het zorgt ervoor dat je je echt inleeft.
“Het is echt krachtig. En het is belangrijk om het te hebben, en daarom blijft het na 40 jaar voortduren.”
