Een cliënt beschreef mij ooit wat er gebeurde nadat hij een traumatische aanval had meegemaakt. Lange tijd was het leven zo druk dat ze er zelden over hoefden na te denken. Werk, verplichtingen en dagelijkse afleidingen vulden de uren. Of het nu met opzet was of niet, door bezig te blijven, werd het verleden op afstand gehouden. Op een dag ging het langzaam. Er viel een zeldzaam moment van stilte. En in die stilte keerde de herinnering ineens terug, als een tsunami.
We hebben misschien geen trauma van die omvang meegemaakt, maar het voorbeeld onthult iets over de afleiding zelf. Wanneer onze aandacht voortdurend ergens anders in beslag wordt genomen, kunnen we meer dan alleen een pijnlijke herinnering vermijden. We kunnen onszelf vermijden. Afleidingen zijn niet alleen problematisch omdat ze tijd verspillen. Ze onderdrukken ook het zelf. Ben je ooit het overzicht kwijtgeraakt tijdens het scrollen door sociale media of het bekijken van video’s? Het is niet moeilijk je voor te stellen hoe hetzelfde patroon zich op grotere schaal zou kunnen afspelen.
Sommigen hebben onze tijd als de aandachtseconomie geprezen. Vanuit zakelijk perspectief voelt het waar: bedrijven strijden voortdurend om uw aandacht. Maar vanuit ons individuele perspectief is het juister om het de afleidingseconomie te noemen. Dat onderscheid is belangrijk omdat aandacht niet alleen een hulpmiddel is dat anderen van jou ontlenen. Het is iets dat je gebruikt. Elke keer dat je je focus richt, maak je een keuze, en elke keer dat je je overgeeft, maak je er ook een.
Filosofen sinds Socrates hebben mensen aangemoedigd zichzelf te leren kennen. Søren Kierkegaard begreep wat er op het spel stond als die poging mislukte: ‘Het grootste gevaar van allemaal, het verliezen van het zelf, kan zich heel stilletjes voordoen in de wereld, alsof het helemaal niets is. Geen enkel ander verlies kan zo stilletjes gebeuren; elk ander verlies – een arm, een been, vijf dollar, een vrouw, enz. – wordt zeker opgemerkt.’
Drukte is geen zelf
Veel professionals hebben de ervaring gehad een mijlpaal te bereiken waar ze jarenlang naar hebben gezocht, maar zich vervolgens verrassend hol voelen. Als we nooit pauzeren om te onderzoeken wat we eigenlijk willen, worden we heel goed in het nastreven van de verkeerde dingen, zoals statistieken die activiteit meten ten opzichte van impact en goedkeuring ten opzichte van zelfrealisatie.
Het is algemeen bekend dat we niet echt multitasken. Onze hersenen moeten stoppen en starten telkens wanneer we van taak wisselen. Overladen met prikkels erodeert onze aandachtsspanne. We willen dat alles snel gaat, maar zoals we uit de keuken weten, is slow food vaak gezonder en meestal lekkerder.
Als we het hebben over de gevaren van afleiding, hebben we de neiging om in gebreke te blijven productiviteit als grootste zorg. Het is een reëel probleem, maar het is nog het minste. Het diepere gevaar is wat chronische afleiding met ons als mens doet. Wanneer we bezwijken voor een afleidingslus, worden we reactiever of missen we signalen over anderen. Een manager die halfaanwezig is in een gesprek, kan bijvoorbeeld op het verkeerde moment uithalen naar een teamlid dat een probleem uit, of de eerste tekenen missen dat een vertrouwde collega opgebrand is. Uiteindelijk geloven we dat het antwoord eenvoudigweg is om harder te werken, waarbij we beweging met betekenis verwarren. Bezig zijn is niet hetzelfde als bezig zijn met een doel.
Cal Newports concept van diepgaand werk wordt doorgaans opgevat als een productiviteitsstrategie: aanhoudende, afleidingsvrije focus als een pad naar betere resultaten. Maar de echte waarde ervan gaat dieper dan dat. Als we ons echt bezighouden met gericht leren, werken en interactie, ontdekken we dingen over onszelf die de verstrooide aandacht nooit onthult: wat we daadwerkelijk betekenisvol vinden, waar ons denken op natuurlijke wijze toe leidt, wat we waarderen als niemand ons in de richting van de volgende klik duwt. Als we onszelf verliezen door afleiding, blijven deze vermogens en inzichten permanent ongebruikt. Diepgaand werk is in deze zin niet zozeer een professionele vaardigheid als wel een vorm van zelfkennis.
Dit betekent niet dat elk moment van afleiding een crisis is. Sommige afleidingen kunnen nuttig zijn, bijvoorbeeld wanneer we een slechte dag hebben en moeten lachen. Het zijn de hoeveelheid en de gewenning die problemen veroorzaken.
Krijg uw aandacht terug
Het goede nieuws is dat aandacht, zoals elke capaciteit, opnieuw kan worden opgebouwd. Een paar oefeningen zullen helpen.
Kijk naar een schilderij of luister naar muziek terwijl je niets anders doet: geen telefoon, geen tweede scherm, geen halve deelname. Probeer het vijf minuten. Kunstwerken voor dit doel omdat het uw volledige interpretatieve aanwezigheid vereist. In tegenstelling tot een nieuwsfeed kan deze niet worden geskimmt. Het vraagt je om te blijven hangen.
Lees een korte passage uit de filosofie en ga er even voor zitten voordat u verder gaat. Het gaat hier niet zozeer om het verwerven van kennis, maar om het in praktijk brengen van het volgehouden denken, waarbij een idee wordt gevolgd in plaats van dat het van de oppervlakte stuitert.
Beide oefeningen kunnen in het begin verrassend moeilijk aanvoelen. Die moeilijkheid is het punt. Het vertelt iets over hoe ver de erosie is gekomen en hier begint de wederopbouw.
Hoewel af en toe vasten vanaf apparaten of bepaalde apps een nuttige zuivering kan zijn, hebben we uiteindelijk dagelijkse discipline nodig, niet als zelfstraf, maar als een vorm van zelfrespect. Discipline is in deze context simpelweg de beslissing om je eigen aandacht te beschouwen als de moeite waard om te beschermen.
De stille terugkeer
De meesten van ons zijn gevormd door de afleidingseconomie zonder het zelfs maar te beseffen. Maar dat is geen reden tot wanhoop. Het is reden voor aandacht. We moeten niet blijven betalen voor een systeem waar we nooit bewust voor hebben gekozen. We kunnen onszelf, één gefocust moment tegelijk, terugwinnen en onthouden dat het zelf waar we het te druk mee hebben gehad om het op te merken, er altijd al is geweest. Wat je wordt, is wat je wordt. Maak die keuze bewust, anders wordt hij voor je gemaakt.
