ADEN, Jemen — Aidarous al-Zubaidi zat vast op de luchthaven van Aden met een uitnodiging uit Saoedi-Arabië die hij niet kon – maar heel graag wilde weigeren. Aidarous al-Zubaidi speelde tijd en knikte naar protocolpunten die het vertrek van het vliegtuig uit Jemen een paar uur vertraagden.
De Jemenitische leider, die leiding geeft aan een separatistische groepering die wordt gesteund door de Emiraten maar op gespannen voet staat met Saoedi-Arabië, wist dat wat hem te wachten stond in Riyadh niet naar zijn zin zou zijn. Dus bleef hij stilstaan.
Toen kwam er een telefoontje dat het ontsnappingsplan klaar was.
Al-Zubaidi rende er achteraan en nam vijf van zijn topluitenants mee naar een militair kamp in Aden. Van daaruit draaide hij twee konvooien als lokvogels en reed vervolgens naar de nabijgelegen kust terwijl een drone uit de Emiraten boven hem de wacht hield. Vroeg in de ochtend zat hij op een schip naar Somalië en vloog van daaruit naar de hoofdstad van de Emiraten, Abu Dhabi.
De gewaagde ontsnapping van Al-Zubaidi deze maand – waarvan de details werden bevestigd door in Aden gevestigde functionarissen, militieleden, havenarbeiders en woedende verklaringen van Saoedische militaire functionarissen – was het brandpunt van een steeds venijniger vete tussen twee van Amerika’s beste bondgenoten in het Midden-Oosten; het is een conflict dat het voortbestaan van Jemen in twijfel trekt, ook al belooft het nog meer pijn voor een volk dat al te kampen heeft met een van de ergste humanitaire rampen ter wereld.
“Ik heb de Saoedi’s nog nooit zo verontwaardigd gezien. Punt”, zegt Mohammed Al-Basha, een in de VS gevestigde expert en oprichter van het Basha Report, een Amerikaans risicoadviesbureau dat zich richt op het Midden-Oosten en Afrika.
“De Saoedi’s zijn van mening dat Emirates geen eerlijke makelaar is geweest in Jemen en daarbuiten”, zei hij. “Ze voelen zich verraden.”
Het hoofd van de Jemenitische Zuidelijke Overgangsraad, Aidarous al-Zubaidi, zit in 2023 voor een interview in New York terwijl hij de bijeenkomst van de Algemene Vergadering van de VN bijwoont.
(Ted Shaffrey/Associated Press)
De kloof, het resultaat van het sterk uiteenlopende geopolitieke en handelsbeleid dat Riyad en Abu Dhabi in de loop der jaren heeft getransformeerd van nauwe bondgenoten van vriendschappelijke rivalen naar bittere tegenstanders, heeft de betrekkingen in het Midden-Oosten, Afrika en Zuidoost-Azië onder druk gezet. En het sparren tussen twee zwaargewichten op energiegebied zal waarschijnlijk de markten en de investeringen doen stijgen, om nog maar te zwijgen van de plannen van een Amerikaanse president die beide landen als belangrijke partners in handel en diplomatie beschouwt.
De confrontatie kwam vorige maand op dramatische wijze tot stand toen de separatistische groepering al-Zubaidi, de Southern Transitional Council (STC), een groot deel van het zuiden van het land veroverde op de internationaal erkende regering van Jemen en op het punt leek een afgescheiden staat uit te roepen over het grondstoffenrijke gebied.
Het offensief kwam als een verrassing voor Riyadh, dat meer dan tien jaar geleden samenwerkte met Abu Dhabi in een verwoestende militaire campagne tegen Houthi’seen door Iran gesteunde factie die in 2014 de Jemenitische hoofdstad Sanaa in beslag nam. STC – opgericht in 2017 om Zuid-Jemen te herstellen als onafhankelijke staat en die de Emiraten overspoelden met militaire steun en fondsen – sloten zich in 2022 aan bij de anti-Houthi-campagne, samen met de door Saoedi-Arabië gesteunde Jemenitische regering. Maar de frontlinies waren tot stilstand gekomen tot de recente opmars van de STC
Saoedi-Arabië, dat grenst aan een van de door de STC-separatisten in beslag genomen regio’s, leek aanvankelijk het verzoek van de STC om meer grondgebied te controleren te aanvaarden.
Maar het lanceerde al snel luchtaanvallen op wat naar eigen zeggen een wapenzending uit de Emiraten was naar de separatisten (een beschuldiging die de Emiraten ontkenden), gevolgd door een felle aanval die de STC verdreef van al het grondgebied dat het had ingenomen, waardoor regeringstroepen het bolwerk van de groep in Aden konden veroveren. Ondertussen vroeg de Jemenitische regering de Emiraten om hun militaire aanwezigheid in het land te beëindigen.
Nu de separatisten zo goed als verslagen waren, nodigde Saudi-Arabië al-Zubaidi en meer dan vijftig andere STC-afgevaardigden uit – of beval, afhankelijk van met wie je praat – naar Riyadh om de toekomst van Zuid-Jemen te bespreken. Al-Zubaidi had goede redenen om te vrezen dat hij gevangen zou worden gezet of op zijn minst gedwongen zou worden zich over te geven. Daarom vluchtte hij.
Saoedi-Arabië bestempelde hem als een ‘vluchteling’, terwijl de Jemenitische regering hem beschuldigde van hoogverraad.
Een dag later verscheen een STC-afgevaardigde in Riyad op de Jemenitische staatstelevisie: He verklaarde de ontbinding van de groep – een besluit waarvan veel STC-leden buiten Saoedi-Arabië volhielden dat het ongeldig was omdat het onder dwang werd genomen en dat Saoedi-Arabië de STC-delegatie gijzelde.
Maar op zondag sloten STC-leden in Riyadh zich aan bij andere Jemenitische politici in wat werd beschreven als een ‘overlegvergadering’ over de toekomst van Zuid-Jemen – een stap, zo zeiden waarnemers, bedoeld om elke dwang van Riyadh tegen te gaan.
Regeringsgezinde stamtroepen nemen op 3 januari de controle over verschillende militaire locaties van de door de VAE gesteunde Zuidelijke Overgangsraad in de stad Mukalla, Jemen.
(Anadolu via Getty Images)
De kern van de kloof tussen Saoedi-Arabië en de Verenigde Arabische Emiraten over Jemen is een verschil in wereldbeeld tussen de Saoedische kroonprins Mohammed bin Salman en de president van de Verenigde Arabische Emiraten, sjeik Mohamed bin Zayed al-Nahyan.
Toen Bin Salman in 2015 voor het eerst bekendheid verwierf als Saoedische minister van Defensie, voerde hij een boksend buitenlands beleid, waarbij hij het mislukte offensief tegen de Houthi’s lanceerde en de premier van Libanon ontvoerde. In 2017 sloot Saoedi-Arabië zich aan bij de Verenigde Arabische Emiraten en Bahrein om een vier jaar durende blokkade van Qatar op te leggen. Maar zijn visie is sindsdien veranderd en geeft prioriteit aan regionale stabiliteit in naam van economische welvaart.
De Verenigde Arabische Emiraten daarentegen hebben bewezen een disruptor te zijn. Niet alleen normaliseerde het de diplomatieke betrekkingen met Israël tijdens de eerste termijn van president Trump, wat indruiste tegen de al lang bestaande voorwaarden van Saoedi-Arabië voor een pan-Arabische vrede met Israël, maar het afgelopen decennium heeft het ook een netwerk van volmachten, militaire bases, havens en geheime bezittingen in de Rode Zee en in heel Afrika gesmeed die de regeringen van talloze landen bedreigen.
Nergens is dit duidelijker dan in Soedan, waar critici kritiek uiten op de steun van de VAE aan de Rapid Support Forces, een paramilitaire factie die wordt beschuldigd van genocide in de burgeroorlog in het land. (De Verenigde Arabische Emiraten weigeren RSF te helpen en zeggen dat hun doelstellingen dat zijn Territoriale integriteit van Soedany, ondanks uitgebreid bewijs van het tegendeel.)
Sinds de gevolgen van Jemen zijn Saoedi-Arabië en de VAE verwikkeld in een totale mediaoorlog, waarbij influencers en mediafiguren elkaar bespotten op sociale media, terwijl door de staat gefinancierde kanalen hits uitbrengen. Maandag organiseerde Saoedi-Arabië een mediabezoek aan de zuidelijke Jemenitische havenstad Mukalla, waar de Jemenitische regering de VAE ervan beschuldigde een geheime gevangenis te runnen.
Elders in de regio vindt een snelle herstructurering van relaties en allianties plaats.
Leden van de Jemenitische strijdkrachten nemen de controle over de stad Seiyun over na de terugtrekking van de door de VAE gesteunde strijdkrachten uit de Zuidelijke Overgangsraad.
(Mohammad Daher/NurPhoto via Getty Images)
Kort na de ontsnapping van al-Zubaidi schrapte de Somalische regering haar veiligheidssamenwerking en handelsovereenkomsten met de Verenigde Arabische Emiraten, inclusief een concessie die het de Emirati-logistiekgigant DP World mogelijk maakte vanuit de haven van Berbera te opereren – de haven die al-Zubaidi gebruikte voor zijn ontsnapping.
Waarnemers voegen eraan toe dat de Verenigde Arabische Emiraten hun militaire vliegvergunningen boven Egypte, Soedan en Saoedi-Arabië lijken te zijn kwijtgeraakt. Het management van Al-Kufra, een luchthaven in Libië die een belangrijk onderdeel is geworden van de logistieke pijplijn van de VAE naar zijn bondgenoten in Soedan, verklaarde dat deze voor een maand zou worden gesloten.
Zelfs nu Saudi-Arabië het militaire netwerk van de VAE afbouwt, bouwt het land er zelf een op.
Een Somalische functionaris, die op voorwaarde van anonimiteit sprak om de regionale dynamiek te bespreken, zei dat Saoedi-Arabië een militaire alliantie met Egypte en Somalië plant en dat Saoedische functionarissen Somaliland onder druk zetten om Israël niet toe te staan basissen op zijn grondgebied bouwen. Turkije maakt ook vorderingen met Saoedi-Arabië; een enorme gezichtsuitdrukking voor twee oude rivalen. En Riyadh is van plan Chinese gevechtsvliegtuigen uit Pakistan te kopen om aan Jemen te geven.
Ondertussen heeft Saoedi-Arabië gewerkt aan het verwijderen van de invloed van de Emiraten uit Jemen. Commandanten in Aden, geïnterviewd door The Times, zeggen dat Riyad ermee instemde de salarissen van alle strijders te betalen, die ongeveer 80 miljoen dollar per maand bedragen. Door de VAE gesteunde politici zijn ontslagen uit de presidentiële leiderschapsraad van Jemen en vervangen door politici die meer ontvankelijk zijn voor Saoedi-Arabië.
Ondanks de onteigening van STC is het onduidelijk of de VAE zullen accepteren dat ze hun positie in het land zullen verliezen.
“Op dit moment lijken de VAE zich te concentreren op zachte macht in het zuidwesten van Jemen, net zoals ze dat in Somaliland hebben gedaan. Of dit uiteindelijk zal uitmonden in het steunen van een gewapende opstand is een open vraag”, aldus Al-Basha.
Voorlopig is Aden kalm, ondanks woede over wat velen zien als Saoedi-Arabië’s sabotage van een langverwachte afscheiding. (Jemen was vóór de eenwording in 1990 twee afzonderlijke naties; een stap waar de zuiderlingen een hekel aan kregen. Ze leidden in 1994 een mislukte poging tot afscheiding).
In het centrum van Aden woonden vrijdag vele duizenden een pro-STC-bijeenkomst bij, waarbij Zuid-Jemenitische vlaggen werden gezwaaid naast posters van al-Zubaidi en af en toe een spandoek uit de Emiraten. Ze riepen slogans waarin ze beloofden “onszelf op te offeren voor het Zuiden”, terwijl een MC een call-and-response initieerde.
‘Wilt u de Jemenitische president? Wilt u een federaal Jemen? Wilt u halve oplossingen?’
“Nee!” brulde het publiek elke keer.
“Dus wat wil je?”
“Het Zuiden!”
Dhiaa Al-Hashimi, een 44-jarige leraar Engels, zei dat Saoedi-Arabië te ver ging.
“Dit ging niet over de Verenigde Arabische Emiraten of wie dan ook. We pleiten al sinds 1994 voor een apart land en staan achter president Al-Zubaidi.
‘We zijn een partnerschap aangegaan met de noorderlingen om de hoofdstad te bevrijden van de Houthi’s’, zei ze. “Maar helaas willen ze een alternatief thuisland in het zuiden.”
In de buurt was Sanad Abdul Aziz, 37, nadrukkelijker.
‘Wij willen het Zuiden en zullen ervoor vechten’, zei hij. “Hierna zien we Saoedi-Arabië als doelwit.”
