“Het is een geweldige periode, ik heb nog nooit dezelfde vrijheid ervaren, de vrijheid van meningsuiting”, straalde Osama Mufdi, ongelovig zijn hoofd schuddend.
De Syrische ondernemer sprak met Euronews vanuit zijn gloednieuwe kantoor in Damascus, een stad waar hij iets meer dan tien jaar geleden uit moest vluchten.
Nu is hij een van de ruim 1 miljoen Syriërs die zijn teruggekeerd naar het land sinds de val van de beruchte dictator Bashar al-Assad na bijna veertien jaar van brute oorlog.
Bijna 7 miljoen Syriërs hebben het land sinds 2011 verlaten. Terwijl de meesten naar de buurlanden gingen, gingen ruim 1 miljoen naar Europa.
Nu nieuwe autoriteiten vanuit Damascus regeren onder interim-president Ahmed al-Sharaa, overwegen velen of ze zullen terugkeren.
De eerste terugkeer ‘een droom’
Eind 2024 leek Syrië in een patstelling te zijn beland, met een mozaïek van milities aan de macht, maar al-Assad – de volgende in de rij van de al-Assad-dynastie, die in 2000 de macht overnam van zijn vader Hafez – behield een strakke vuist over de hoofdstad en ongeveer 70% van het Syrische grondgebied.
“We hadden een punt van teleurstelling bereikt, van het opgeven van het Syrische regime. We hadden het gevoel dat het nooit zou vallen, dat we voor altijd verloren hadden”, zei Mufdi hoofdschuddend.
Hij woonde destijds in Liverpool en zag geen terugkeer naar zijn vaderland.
Maar dat leek allemaal te veranderen toen troepen onder een islamitische overkoepelende organisatie genaamd Hayat Tahrir al-Sham op 8 december 2024 een operatie lanceerden die het regime van al-Assad ten val bracht.
Mufdi kon vluchten terug naar Syrië boeken. Een paar dagen na de val van al-Assad was hij terug in Damascus.
Hij was niet de enige. Kefah Ali Deeb is een Syrische mensenrechtenactivist, kunstenaar en schrijver die tijdens de revolutie verschillende keren gevangen werd gezet door het al-Assad-regime. Net als Mufdi ontvluchtte ze in 2014 Syrië en belandde in Berlijn.
“Na de val van Al-Assad heb ik een kaartje besteld en ben meteen teruggegaan. Ik dacht dat ik terug kon gaan en dat ze me niet zouden vasthouden aan de grens”, zei ze.
“Ik verbleef een week in Damascus. Voor mij was het als een droom.”
Vernietigde infrastructuur en gedecimeerde samenleving
Will Todman, stafchef van de afdeling Geopolitiek en Buitenlands Beleid van het Centrum voor Strategische en Internationale Studies, is onlangs teruggekeerd uit Syrië.
Todman vertelde Euronews dat hij anderen ontmoette, zoals Mufdi en Ali Deeb, die dubbele burgers waren geworden en de middelen hadden om te bezoeken toen het regime viel.
“Ze keerden terug om de situatie in Syrië te onderzoeken. Ik sprak met sommigen die besloten hebben om in nieuwe bedrijven te investeren en hun gezinnen terug naar Syrië te verhuizen. De meesten van hen behouden echter de mogelijkheid om te vertrekken als de situatie verslechtert”, legde hij uit.
Terwijl Mufdi permanent naar Syrië verhuisde om een liefdadigheidsinstelling en nieuwe zakelijke ondernemingen te openen, keerde Ali Deeb al snel terug naar Duitsland, waar ze bleef.
Ze vertelde Euronews dat ze terug wilde verhuizen, maar “het is erg ingewikkeld voor mij geworden”, met haar jonge kind. Ook haar Syrische echtgenoot wilde niet terugkeren.
“Hij zei dat ik het rustiger aan moest doen. ‘Laten we kijken hoe het gaat. Hoe zal de situatie zijn? Alles is nu chaotisch'”, herinnerde ze zich.
Een groot deel van Syrië is verwoest. Meer dan een derde van de ziekenhuizen in het land blijft buiten dienst, terwijl miljoenen kinderen geen toegang hebben tot onderwijs.
Honderdduizenden voormalige huizen zijn verwoest. De Wereldbank schat dat het eenvoudigweg herstellen van fysieke schade ruim 90 miljard euro zal kosten.
Jaren van internationale sancties en interne corruptie hebben ook de Syrische financiën in duigen doen vallen.
Veel vragen, weinig antwoorden
Mohamad Harastani hielp bij het opzetten van een NGO ter ondersteuning van Syriërs die terugkeren naar het land genaamd Syria Meets Europe. Hij vertelde Euronews dat deze factoren veel Syriërs ervan weerhouden de stap te zetten.
“Als een arts die nu in een ziekenhuis in Duitsland werkt, alles zou sluiten en terug zou gaan naar Syrië, waar zal hij dan werken? Hoeveel zal hij betaald krijgen? Waar zal hij zijn kinderen onderbrengen”, vroeg hij.
Todman stelt dat het gevoel vaak aan beide kanten wederzijds is. “Veel Syriërs met wie ik sprak, zeiden dat ze nog niet willen dat veel vluchtelingen terugkeren, omdat de openbare diensten al overbelast zijn en er onvoldoende huisvesting is.”
Het gaat niet alleen om geld. Ali Deeb was ook op haar hoede voor hoe vrij ze zou zijn als vrouw en als schrijver en activist. Het soennitische-jihadistische verleden van velen in de nieuwe autoriteiten heeft wijdverbreide ongerustheid veroorzaakt.
Hoewel ze seculier is, behoort ze oorspronkelijk tot de Alawitische minderheid, een uitloper van de sjiitische islam, waar ook al-Assad van afstamt.
Ze vertelt over uitbraken van geweld in maart van dit jaar in Alawitische wijken in de kustprovincie Latakia, waar ze geboren is.
Alawitische groepen beweren dat aan de regering gelieerde soennitische strijdkrachten gerichte aanvallen op hen hebben uitgevoerd. Volgens het in Groot-Brittannië gevestigde Syrian Observatory for Human Rights kwamen ruim 1.600 burgers om het leven.
In juli braken soortgelijke dodelijke botsingen uit in de zuidelijke provincie Suweyda, waar de meerderheid van de bevolking tot de Druzen-minderheid behoort, een andere sjiitische uitloper. Er waren 1.200 gemelde dodelijke slachtoffers.
De Syrische president al-Sharaa beloofde in beide gevallen iedereen die burgers schade heeft berokkend ter verantwoording te roepen, maar werd door zowel Alawitische als Druzen-leiders met scepsis ontvangen.
Euronews heeft voor commentaar contact opgenomen met de Syrische autoriteiten.
Ali Deeb zei dat de aanvallen geschokt waren, maar haar niet verrasten. “Het is heel moeilijk voor een dictator als Bashar Al-Assad, met alle wortels die hij had, om zonder bloed te vallen.”
Toch legde Todman aan Euronews uit dat deze gebeurtenissen de demografie van degenen die teruggaan, hebben beïnvloed.
“Minderheden zijn zenuwachtig over hun terugkeer, en toen de nieuwe regering aan de macht kwam, was er een grote uitstroom van Alawieten naar Libanon”, zei hij.
‘Je kunt het land niet verlaten, zodat iemand anders het kan repareren’
Veel Syriërs in Europa vinden het ook een beetje troost om op het continent te blijven, nu landen hun standpunten over migratie en vluchtelingenstatus verscherpen.
De sociaaldemocratische regering in Kopenhagen begon eerder dit jaar Syriërs maximaal 27.000 euro aan te bieden om naar Syrië terug te keren.
Denemarken was ook de eerste in de EU die bepaalde delen van het land na de val van al-Assad ‘veilig’ verklaarde, wat aanleiding gaf tot een Europese heroverweging van de vluchtelingenstatus van Syriërs.
De centrumlinkse regering van Groot-Brittannië heeft onlangs ook een reeds lang bestaand vluchtelingenbeleid gewijzigd, zodat zij de vluchtelingenstatus kan intrekken wanneer landen als veilig worden beschouwd.
Duitsland, dat tijdens de oorlog ruim een miljoen Syriërs opnam, heeft ook zijn standpunt verscherpt.
Eerder deze maand zei bondskanselier Friedrich Merz over Syriërs: “Er is nu geen enkele reden meer voor asiel in Duitsland, en daarom kunnen we ook beginnen met repatriëringen.”
Terug in Damascus klonk Mufdi optimistisch, waarbij hij zich concentreerde op de aantrekkende factoren van een land dat volgens hem kansen bood voor degenen die terugkeerden.
Nu de sancties zijn opgeheven en de autoriteiten een internationaal charmeoffensief zijn begonnen, zei hij dat hij bezig was met het renoveren van eigendommen voor wat hij hoopte dat een groeiende wereldmarkt zou zijn.
De ondernemer prees de openheid van de autoriteiten tegenover de terugkeerders die een bedrijf wilden oprichten. “Je hebt directe toegang tot elke minister. Je klopt op de deur en je loopt naar binnen. Je zegt gewoon wat je wilt bespreken en krijgt van hen wat je wilt”, beweerde hij.
Hoewel hij zei dat hij sterke banden met Groot-Brittannië onderhield, keek hij niet achterom en drong hij er bij andere Syrische vluchtelingen op aan hetzelfde te doen.
“Ik denk dat iedereen moet terugkeren wanneer ze kunnen. Ze lopen zoveel mis, missen de wederopbouw van het land. Je kunt het land niet zomaar verlaten zodat iemand anders het kan repareren”, concludeerde Mufdi.
