Het gerucht ging dat oliemagnaat J. Paul Getty zou hebben gezegd dat zijn drie regels om rijk te worden waren: Sta vroeg op. Werk hard. Olie aanboren. Het is een van die uitstekend aanhaalbare opmerkingen, omdat het iets weergeeft waarvan we allemaal weten dat het waar is: dat geluk en toeval evenveel met succes te maken hebben als al het andere.
Toch waarderen we mensen niet vanwege hun geluk. Wij verheffen niet degenen die de loterij winnen of weglopen van een roulettetafel die overstroomt met contant geld. In plaats daarvan prijzen wij talent, vaardigheid en toewijding. En dat zorgt voor spanning, want hoewel geluk een grote rol speelt bij de resultaten, hebben we alleen controle over de moeite die we steken in het ontwikkelen van onze vaardigheden.
Dat is de aard van de Franse schrijver Albert Camus genaamd existentiële rebellie. Het is door onze eigen inspanningen en acties dat we betekenis vinden in een onverschillig universum, zelfs als de beloning voor die inspanning een aanzienlijk willekeurig element bevat. Geloven in geluk is daarom op zichzelf een daad van verzet. Werken en ernaar streven vaardigheden op te bouwen in een dergelijke wereld is geen naïviteit maar rebellie.
Hoe Einstein een icoon werd
Hoewel we hem vandaag de dag nog lang als een icoon herinneren, Albert Einstein was in het begin van de twintigste eeuw niet erg populair of zelfs maar geliefd. Hij was een Duitser in de nasleep van de Eerste Wereldoorlog, een Jood in een tijd van verhoogd antisemitisme, en zo schijnbaar afstandelijk en vol van zichzelf dat hij beweerde dat slechts een handvol mensen op aarde zijn vreemde theorieën kon begrijpen.
Dat veranderde abrupt toen Einstein arriveerde voor het eerst in Amerika op 3 april 1921 en een handvol journalisten ging hem plichtsgetrouw tegemoet. Toen ze in de haven van New York aankwamen, waren ze verbaasd toen ze een menigte van duizenden mensen op hem zagen wachten, krijsend van bewondering en zwaaiend met zakdoeken. Verrast door zijn populariteit en gecharmeerd door zijn geniale, eigenzinnige persoonlijkheid, haalde het verhaal van Einsteins komst de voorpagina’s van grote kranten.
Het was allemaal een beetje een vergissing. De mensen in de menigte waren er niet om Einstein te zien, maar… Chaim Weizmannde populaire zionistische leider met wie Einstein reisde om geld in te zamelen voor de Hebreeuwse Universiteit (en die de WASPy-wetenschapsverslaggevers niet herkenden). Niettemin is dit de manier waarop Einstein zijn iconische status verwierf, die de andere grote lichten, zoals Bohr, Heisenberg En Schrödingerin de gouden eeuw van de natuurkunde.
Vanaf daar Matthew-effect (of wat netwerkonderzoekers noemen preferentiële gehechtheid) overgenomen. Omdat Einstein nu zo beroemd was, wilden kranten over hem berichten en hem vragen naar andere wetenschappelijke doorbraken uit die tijd. Net zoals de rijken rijker worden, worden de populaire mensen populairder. Einstein werd meer dan een wetenschapper, maar een culturele toetssteen.
Toch heeft Einstein natuurkunde niet gestudeerd om beroemd te worden. In feite was het zijn onvermogen om zich aan de conventies te houden, waardoor zijn vroege carrière in ellende, werkloosheid en armoede terechtkwam. En hoewel zijn pionierswerk achter hem lag toen hij de haven van New York binnenkwam, bleef hij tot zijn dood in 1955 aan de natuurkunde werken, lang nadat hij, zoals Robert J. Oppenheimer het uitdrukte, ‘een mijlpaal, geen baken’ was geworden.
Wunderkind bijna verloren door de geschiedenis
Op een ochtend in januari 1913 kwam de vooraanstaande wiskundige GH Hardy opende zijn post en vond een brief geschreven in een bijna onleesbaar krabbeltje. Het begon ongunstig:
‘Ik wil mij graag aan u voorstellen als klerk op de boekhoudafdeling van het Port Trust Office, Madras, tegen een salaris van £ 20 per jaar. Ik ben nu ongeveer drieëntwintig jaar oud. Ik heb geen universitaire opleiding gehad, maar ik heb de gewone school gevolgd. Ik heb de vrije tijd die ik tot mijn beschikking had, besteed aan het werken in de wiskunde.’
Binnenin vond hij wat leek op wiskundige onzin, waarbij hij vreemde notaties gebruikte en theorieën beweerde die ‘nauwelijks mogelijk leken’. Een groot deel ervan was onbegrijpelijk, behalve een klein gedeelte dat rechtstreeks een vermoeden weerlegde dat Hardy zelf een paar maanden eerder had geuit. Hij ging ervan uit dat het een ingewikkelde grap was en gooide de brief in de prullenbak.
Maar gedurende de dag vond Hardy de ideeën zeurderig en pakte hij de brief op. Die nacht bracht hij het over naar zijn oude medewerker, JE Littlewood. Om middernacht beseften ze dat ze zojuist een van de grootste wiskundige talenten waren tegengekomen die de wereld ooit had gezien: een berooide jongeman in India genaamd Srinivasa Ramanujan.
Ramanujan leefde in extreme armoede en was grotendeels autodidact. Hij was er een tegengekomen geavanceerde tekst Als tiener slikte ik het en begon notitieboekjes te vullen met stellingen en bewijzen. Hij liet zijn werk zien aan plaatselijke wiskundigen, maar niemand wist precies wat hij ervan moest denken. Met de hulp van vrienden stuurde Ramanujan brieven naar drie vooraanstaande professoren in Cambridge. De eerste twee negeerden hem. Hardy was de derde.
Het valt te betwijfelen of Ramanujan de eerste aspirant-wiskundige was die zijn werk naar beroemde professoren stuurde. De meeste zijn, net als zijn eerste twee brieven, door de geschiedenis verloren gegaan. Maar Ramanujan probeerde het, had een beetje geluk, en we zijn er allemaal beter voor. Zelfs nu, ruim een eeuw later, de zijne notitieboekjes worden nog steeds op grote schaal bestudeerd door wiskundigen die op zoek zijn naar nieuwe inzichten.
Hardy, in alle opzichten een genie, was een van de belangrijkste wiskundigen van zijn tijd. Maar toen hem werd gevraagd zijn grootste ontdekking te noemen, antwoordde hij zonder aarzeling: “Ramanujan.”
We misten bijna het wondermiddel
In 1891, Dr. William Coley had een ongewoon idee. Geïnspireerd door een obscure casus waarin een man die een ernstige infectie had opgelopen, genas van kanker, infecteerde hij opzettelijk een tumor in de nek van zijn patiënt met een grote dosis bacteriën. Wonder boven wonder verdween de tumor en bleef de patiënt zelfs vijf jaar later kankervrij.
Om zijn succes te herhalen, creëerde hij er een speciaal brouwsel van gifstoffen ontworpen om het immuunsysteem te versterken. Helaas heeft hij zijn eerste resultaten nooit consistent kunnen reproduceren. Zijn idee werd door de medische gemeenschap met scepsis ontvangen, en toen bestralingstherapie begin twintigste eeuw werd ontwikkeld, werd Coley’s onderzoek grotendeels vergeten.
Dr. William Coley had pech.
Toch is zijn dochter, Helen Coley Nautsweigerde het idee te laten sterven. Met een subsidie van 2.000 dollar van Nelson Rockefeller richtte ze het initiatief op Het Kankeronderzoeksinstituut in 1953 om immunologische benaderingen van kanker te bestuderen. Hoewel het grotendeels werd afgewezen door de medische gemeenschap, inspireerde het een kleine groep toegewijden om te blijven zoeken, zij het meestal tevergeefs.
Een beetje geluk kwam in 1996 toen een onderzoeker belde Jim Allisonna een voorgevoel liet een monumentaal papier suggereert dat Coley’s idee toch enige waarde kan hebben. Met behulp van een nieuwe aanpak kon hij verbazingwekkende resultaten bij muizen laten zien. “De tumoren smolten gewoon weg”, vertelde Jim me later.
Opgewonden haastte hij zich naar farmaceutische bedrijven in de hoop financiering te verkrijgen. In plaats daarvan werd hij afgewezen. Geneesmiddelenfabrikanten hadden al miljarden geïnvesteerd – en verloren – in soortgelijke ideeën. Honderden pogingen waren mislukt. ‘Het was deprimerend,’ herinnerde Jim zich. “Ik wist dat deze ontdekking een verschil zou kunnen maken, maar niemand wilde erin investeren.”
Niettemin zette hij door. Hij verzamelde meer gegevens, beukte op de stoep en maakte zijn standpunt duidelijk. Het kostte hem drie jaar, maar uiteindelijk vond hij een klein biotechbedrijf, Medarexdie ermee instemde hem en zijn werk te steunen. Het resulterende medicijn zou de sluizen openen en van kankerimmunotherapie een levensvatbare behandeling maken. Jim zou de Nobelprijs winnen in 2018.
Een existentiële rebel worden
Camus geloofde dat ons bestaan bestond absurd. Hij vergeleek de menselijke conditie met Sisyfusde mythische Griekse koning die veroordeeld werd een rotsblok de heuvel op te rollen, om het vervolgens voor altijd weer naar beneden te zien rollen. Ongelooflijk genoeg stelt Camus zich voor dat Sisyphus gelukkig terugkeert naar zijn werk aan de voet van de berg, nadat hij betekenis in zijn taak heeft gevonden.
Dat is de aard ervan existentiële rebellie: om betekenis voor jezelf te creëren in een universum dat niemand geeft. Gedurende twintig jaar onderzoek naar innovatie, transformatie en verandering heb ik één constante ontdekt: je hebt je geluk niet in de hand. Er kan van alles gebeuren. ‘Zekere dingen’ mislukken vaak, terwijl er voortdurend gebeurtenissen met een lage waarschijnlijkheid plaatsvinden.
We kunnen ons gemakkelijk een wereld voorstellen waarin Einstein klerk bij een octrooibureau bleef en in zijn vrije tijd natuurkunde deed; Ramanujan stierf als een anonieme pauper, zijn genialiteit werd nooit erkend; en William Coley’s visie op een revolutionaire kankerbehandeling bleef een droom. Maar ieder van hen volhardde in een onverschillig universum, en daar zijn we allemaal beter voor af.
We hebben geen controle over ons geluk, maar we kunnen wel beslissen hoe we naar betekenis zoeken. Einstein bracht de laatste decennia van zijn leven door in Princeton, NJ, waar hij werkte aan theorieën die nooit zouden uitkomen. Op zijn sterfbed definieerde Ramanujan een nieuwe klasse van wiskundige functies en dat nummer waarop zijn naam staat. Dr. Coley, nu erkend als de ‘vader van de kankerimmunotherapie’, stierf omringd door zijn liefhebbende familie, die toegewijd was aan zijn nalatenschap.
En net als Sisyphus kunnen we ons voorstellen dat ze allemaal gelukkig zijn en misschien hopen op een beetje geluk.
