Een titelkaart opent de opwindende nieuwe film van Kleber Mendonça Filho De geheim agentdie brutaal de toon zet: het is Brazilië in 1977, ‘een tijd van kattenkwaad’.
Het is een vreemde manier om een film te beschrijven die zich afspeelt op het hoogtepunt van de militaire dictatuur van het land, maar het komt overeen met Filho’s smerige, heetbloedige politieke thriller, een film die het verschil opsplitst tussen neo-noir, wegkwijnend karakterdrama en af en toe een, magisch realist komedie. Verankerd door een prachtig Wagner Mouradie een van de meest ingewikkelde headliner-optredens van het jaar levert, De geheim agent besluipt je – niet vanwege schokkende wendingen, maar simpelweg omdat het weigert maar één ding te zijn.
Na de merkwaardige titelkaart, De geheim agent begint met Marcelo (Moura) die een eenzaam benzinestation aan de rand van Recife binnenrijdt. Een stationwachter ontfermt zich snel over hem en vraagt hem verontschuldigend het lijk te negeren dat momenteel een paar meter bij hen vandaan in de zon ligt te bakken. Het is half bedekt met vuile stukjes karton, een treurige poging om dit anonieme karkas enige waardigheid te geven. De man werd neergeschoten bij een poging de plek te beroven, zegt de tankofficier zielig. Hij had de politie een paar dagen geleden al gebeld, maar er was niemand gekomen. Maar kort daarna twee politieagenten Doen omhoog trekken, maar niet om het lichaam te verzamelen; ze vragen om Marcelo’s documenten en auto, die tot de rand gevuld is met zijn bezittingen, te zien, op zoek naar iets, ietsillegaal. Omdat ze niets vonden, lieten ze Marcelo op pad gaan, maar niet voordat ze steekpenningen hadden aangevraagd.
Het is een groezelige scène die zich meer thuis voelt bij de exploitatiefilm die de laatste film van Mendonça was, die van 2019. Bacurau. Maar het is slechts één deel van deze vormveranderaar van een film, die vrolijk tussen genres en tonen springt en transformeert De geheim agent naar iets dat op een fabel lijkt.
De geheim agent is tot op zekere hoogte eenvoudig: Marcelo is een voormalige universiteitsprofessor wiens echte naam Armando is, die gedwongen wordt op de vlucht te gaan nadat hij een vijand heeft gemaakt van Ghirotti, een corrupte federale functionaris uit Sao Paolo. Armando vlucht naar Recife om herenigd te worden met zijn zoon en wordt onder de hoede genomen van de bejaarde Dona Sebastiana (een bruisende Tânia Maria), de onofficiële beschermer van politieke vluchtelingen zoals hij. Armando krijgt een appartement, een envelop vol contant geld en een contactpersoon die kan helpen bij het maken van valse identiteitsbewijzen voor hem en zijn zoon Fernando (Enzo Nunes). Al snel begint Armando een leven voor zichzelf op te bouwen, krijgt een baan bij het sociale registratiearchief van de stad en sluit vriendschappen met zijn medevluchtelingen (en zelfs een romance met één).
De geheim agentdat een groot deel van de speelduur van twee uur en 45 minuten rondslentert, maakt die tijd de moeite waard met de vele rijke en warme personages die de film bevolken. Er is Armands schoonvader (Carlos Francisco), die in het plaatselijke filmpaleis werkt en zijn liefde voor films doorgeeft aan zijn kleinzoon. Er is genrelegende Udo Kier in zijn laatste filmrol als Hans, een joodse overlevende van de Holocaust en kleermaker die vaak wordt lastiggevallen door Armando’s superieuren. En dan zijn er de andere vluchtelingen, allemaal zo doorleefd en rijkelijk gerealiseerd dat het lijkt alsof ze rechtstreeks uit een Pedro Almodovar-melodrama zijn gestapt.
Bevolkt door zoveel rijkelijk gerealiseerde karakters, De geheim agent zorgt ervoor dat je er zo lang mogelijk in wilt wonen.
NEON
Maar net als de film zich in een lieflijk, geruststellend ritme lijkt te nestelen, De geheim agent verhoogt de inzet – en verandert de toon drastisch – met de introductie van twee huurmoordenaars die door Ghirotti zijn ingehuurd om Armando te vermoorden. Het is op dit punt De geheim agent verandert en transformeert op spannende manieren. Er stroomde altijd een onderstroom van intense angst door de film, waarbij twee universiteitsonderzoekers een menselijk bot ontdekten dat werd gevonden in een gevangen tijgerhaai. Maar dit subplot leek plaats te maken voor een zwart komisch subplot, aangezien de twee baldadige zonen van een corrupte politiechef eropuit worden gestuurd om het been kwijt te raken en het slecht te maken. Maar wanneer de huurmoordenaars in de stad aankomen – en kennis maken met dezelfde corrupte politieagenten – De geheim agentHet rijke scala aan personages begint op soms hilarische en vaak tragische manieren met elkaar in botsing te komen.
Maar zelfs terwijl de film zijn duistere climax nadert, vindt Mendonça manieren om een beetje beknoptheid of zelfs surrealisme in te voegen; een intermezzo zorgt ervoor dat het menselijk been bewust wordt en een reeks gewelddadige aanvallen lanceert op homomannen die ’s nachts een openbaar park oversteken, waarover kranten ademloos rapporteren, in een beetje politieke doofpot-omgedraaide mythen. Dit is het soort film dat Mendonça maakt: een waarin bloedvergieten en het bizarre naast elkaar bestaan. Hoewel de film plotseling een nieuw perspectief aanneemt, waarin een hedendaagse student de banden ontdekt waarop Armando zijn zaak bespreekt met een verzetsbemiddelaar die bekend staat als Elza (Maria Fernanda Candido), De geheim agent verliest nooit dat gevoel van magisch realisme; passend misschien, gezien de Latijns-Amerikaanse roots van het genre.
Met het prachtige, licht verzadigde palet van de film – gecreëerd door een natuurlijke warmte door de anamorfe lenzen van Panavision waarmee Mendonça en cameraman Evgenia Alexandrova hebben gefotografeerd – De geheimagent het voelt alsof het rechtstreeks uit de jaren 70 is getransporteerd. Elk beeld knettert van warmte en energie, net zoals elk van zijn personages van het scherm springt. En hoewel het alle wendingen heeft van de veel serieuzere genres van noir of politieke thrillers, De geheim agent tart deze genre-attributen om iets diepzinnigs, prachtig humanistisch af te leveren.
