BEIROET — Deze keer voelde anders.
De 25-jarige Iraanse modeontwerper hoopte dat wel massaprotesten bijna vier jaar geleden – degenen die daarna uitbraken een jonge vrouw werd gearresteerd en stierf in hechtenis omdat hij het niet bij zich had de hijab op de juiste manier – zou de burgerrechten in de Islamitische Republiek verbeteren.
Er veranderde echter niet veel. Het had volgens haar voor niets kunnen zijn dat ze op straat was geweest. Maar dat weerhield haar er niet van.
Begin januari heeft zij protesteerde opnieuw. De zee van mensen in de drukke straten van Teheran beroerde haar. Deze keer was de vonk inflatie en dalende waarde van de Iraanse rial – hoewel er al snel gezangen gericht waren tegen de theocratische leiders van het land.
Het publiek was groter en diverser, zei ze. Elke paar jaar barsten er protesten los in Iran. Maar dit momentum voelde ongekend, zei ze.
De reactie van de veiligheidstroepen zou dat ook zijn.
Dat is wat activisten geloven ruim 6.000 mensenvoornamelijk demonstranten, werden gedood de bloedigste onderdrukking van afwijkende meningen sinds de oprichting van de Islamitische Republiek in 1979. Ze zijn bang dat dit aantal zal stijgen als de informatiestroom toeneemt.
Associated Press sprak met zes Iraniërs, elk op voorwaarde van anonimiteit via beveiligde kanalen, terwijl veiligheidstroepen na de protesten doorgingen met het hardhandig optreden tegen dissidenten. Ze zeiden dat ze demonstreerden en getuige waren van staatsgeweld tegen demonstranten. Vier van hen namen risico’s om te omzeilen een internet-uitschakeling om te delen wat ze zagen terwijl twee vanuit het buitenland spraken.
Ze beschreven een zeldzaam gevoel van hoop onder de demonstranten, een consensus dat de huidige status quo niet langer houdbaar was. De jongere, meer opstandige generatie was er, zeiden ze, maar dat gold ook voor de oudere inwoners, mensen uit welgestelde gezinnen en zelfs enkele kinderen. Ze zeiden allemaal dat ze verwachtten dat de staat agressief zou reageren, maar waren geschokt door de omvang van het brutale optreden.
“Toen we uitgingen, kon ik niet zeggen dat ik niet gestrest was, maar ik kon onmogelijk thuis blijven”, zei de ontwerper. “Ik had het gevoel dat als ik thuis zou blijven – als iemand thuis zou blijven – uit angst, er niets zou gebeuren.”
Geen enkele groep interviews – hoe informatief ook – kan de ervaringen van een hele bevolking of zelfs maar een deel ervan weerspiegelen. Ze zijn niet representatief voor het uitgestrekte land met ruim 85 miljoen inwoners en zijn diverse etnische en religieuze samenstelling. Maar deze Iraniërs bieden een zeldzaam kijkje in het leven in de Islamitische Republiek op een cruciaal moment in haar geschiedenis.
Iran werd tijdens de vlucht getroffen door Israëlische en Amerikaanse straaljagers een twaalfdaagse oorlog in juni en is onderworpen aan door het Westen geleide sancties, waardoor de economische problemen zijn verergerd. Mensen zeggen dat de regering niet heeft gereageerd op hun zorgen over financieel wanbeheer en inmenging in hun persoonlijke leven. Ze willen rechten, zeggen ze. Waardigheid.
Opperste Leider Ayatollah Ali Khamenei heeft dat ook gedaan zeiden enkele duizenden zijn gedood – een zeldzame bekentenis die de omvang van de beweging en de reactie van de regering aangeeft. Ambtenaren en staatsmedia noemen demonstranten herhaaldelijk ‘terroristen’ en tonen afbeeldingen van gebouwen en staatseigendommen die volgens hen door de demonstranten zijn verbrand of beschadigd. De Iraanse missie bij de Verenigde Naties reageerde niet op vragen van de AP over de herinneringen van deze getuigen. De Iraanse VN-ambassadeur, Amir Saeid Iravani, zei eerder dat veiligheidstroepen “resoluut en verantwoordelijk” de confrontatie aangingen met demonstranten die hij “gewelddadige separatisten” noemde.
Terwijl de protesten op hun hoogtepunt waren, aldus de modeontwerper, stroomden mensen de straten van Teheran in. Ze beschreef de gebeurtenissen van 8 januari, een keerpunt in de stemming en de onderdrukking van demonstraties.
“Als ik ’s avonds buiten was, was de stad stil en leeg”, aldus de modeontwerper. Toen kwam er een oproep om te protesteren Reza Pahlavi, de verbannen kroonprins. Om 20.00 uur, zei ze, bevond ze zich in een zee van duizenden – een menigte die groter en diverser was dan ze ooit had gezien.
‘Iedereen was bang’, zei ze, maar ‘ze bleven maar zeggen: ‘Nee, ga niet. Deze keer kunnen we niet weggaan. We kunnen pas weggaan als ze voorbij zijn.’ Zij en twee vrienden die met haar protesteerden, spraken met de AP via een Starlink-schotel vanwege de internetstoring, en apparaten worden nu door de autoriteiten daar in beslag genomen.
Ze marcheerden door de Shariatistraat, een commerciële verkeersader die enkele van de drukste wijken in het noorden van Teheran verbindt met een van de drukste bazaars van het land. Maar de winkels waren gesloten. De drie zeiden dat ze graffiti hadden gespoten en anti-regeringsliederen uit volle borst hadden geschreeuwd.
Ze beschreven hoe tieners en ouderen zich met gezangen van verzet en woede aansloten bij de reguliere afwijkende stemmen van Iran. Sommige gezangen riepen op tot de dood van Khamenei – een schreeuw waarop de doodstraf kan staan.
Toen kwamen de veiligheidstroepen.
De anti-oproerpolitie en leden van de Basij-vrijwilligersmacht van de paramilitaire Revolutionaire Garde arriveerden, zeiden de drie vrienden, en blokkeerden de weg, waarbij ze traangas en pelletgeweren op de menigte gooiden. Demonstranten raakten in paniek en schreeuwden toen de stank van traangas door de menigte trok.
De groep vertelde de AP dat velen naar voren drongen en stenen naar de veiligheidstroepen gooiden. Sommige jongere mensen, veteranen van eerdere protesten, droegen sjaals of maskers om zichzelf te beschermen en hun identiteit te verbergen, in afwachting van een gewelddadige reactie.
Demonstranten creëerden momentum. Sommige veiligheidstroepen die op motorfietsen waren aangekomen, leken zich terug te trekken. Maar, zei de modeontwerper, de troepen keerden terug en vielen demonstranten aan. Ze wist dat zij en haar vrienden moesten vluchten.
Ze renden steegjes en zijstraten in, weg van de chaos. Bewoners die demonstranten aanmoedigden, hadden vodden en antiseptica uit hun ramen gegooid, terwijl veiligheidstroepen pellets op de menigte afvuurden.
Al snel vielen traangasgranaten in de steeg. De modeontwerpster herinnerde zich lessen uit andere protesten: “Ik dacht dat ik het terug zou schoppen”, zei ze, om de gewonden te beschermen. Maar terwijl ze dat deed, zei ze, vuurden veiligheidstroepen paintballs en pellets af. Ze beschreef dat ze een piercing in haar hand en been had.
Gelukkig, zei ze, verzachtte haar masker de klap van de paintball die de zijkant van haar gezicht raakte.
Toen de protesten haar deel van het land bereikten, zei de dokter dat ze niet verrast was. Maar de schaal was een ander verhaal.
“Dit was nog nooit eerder op deze schaal gebeurd”, zei de arts in Mashhad, de op een na grootste stad van Iran en de thuisbasis van een belangrijk sjiitisch heiligdom. Ze sprak met de AP tijdens een bezoek aan familie in het buitenland.
Dagen voor een nachtdienst in het ziekenhuis, zei de dokter, had ze deelgenomen aan protesten in de noordoostelijke stad, hoorde ze geweerschoten in de verte en voelde ze traangas in haar ogen branden. Ze zag graffiti op muren en gebouwen in brand staan, zelfs moskeeën die vermoedelijk door regeringstroepen als verzamelpunten werden gebruikt.
Tegen de tijd dat ze het ziekenhuis belde, hadden de Iraanse veiligheidstroepen hun reactie geëscaleerd.
“Ik was niet bang voor mezelf”, zei de dokter. “Ik was bang voor anderen.”
Ze werkte niet op de eerste hulp, maar probeerde te zien wat er aan de hand was terwijl ambulances en demonstranten lichamen afleverden. Collega’s vertelden haar dat er die nacht 150 lichamen waren binnengebracht. Terwijl ze dichterbij probeerde te komen, ving ze een glimp op van sommigen van hen, zei ze: een jongen en een jonge vrouw die met schotwonden op brancards lagen.
Veiligheidsagenten van het ziekenhuis, zowel in uniform als in burger, namen het bevel over de eerste hulp van het ziekenhuis over, zei de dokter. Artsen protesteerden, zei ze over het verhaal van de collega’s, maar kregen te horen dat ze moesten stoppen met praten of vragen stellen.
“Ze stonden met een pistool boven het hoofd van hun (werknemers) en zeiden dat ze (de gewonden) niet mochten aanraken”, herinnerde de arts zich de ervaring die een collega had verteld. Het was “alsof ze wilden dat de gewonde mensen zelf zouden sterven.”
Khamenei vertelde de natie dat de demonstranten óf collaborateurs waren die voor de Amerikaanse of Israëlische inlichtingendiensten werkten, óf leden van het publiek misleidden die probeerden het land te saboteren. De autoriteiten hielden een tegendemonstratie waarbij mensen loyaal waren aan het theocratische leiderschap van het land.
De interventies gingen door. Het momentum ebde weg. Iran blijft afgesloten van de wereld. Bij sommigen is de woede en het verdriet over het geweld toegenomen.
‘Waar ik bang voor ben, is dat deze gebeurtenissen door de wereld als iets gewoons zullen worden behandeld, dat mensen gewoon verder zullen gaan en dat niemand er op zal letten’, zei de dokter. “Het feit dat de stemmen van zoveel van de doden nooit iemand bereiken, is voor mij echt het pijnlijkste.”
Ze beschreef hoe een gezin in het ziekenhuis arriveerde om het lichaam van een familielid op te halen: een jonge vrouw. Agenten weigerden haar lichaam over te dragen, zei de dokter, tenzij de familie hen haar nationale identiteitsbewijs gaf en haar liet identificeren als een Basij-vrijwilliger en regeringssupporter. Er ontstond een ruzie en haar familie werd gearresteerd, zei de dokter, en het lichaam van de vrouw werd samen met de anderen naar de begraafplaats gebracht.
De familie zei: ‘Onze dochter is door jullie gedood’, herinnerde de dokter zich. “Ik kan het beeld van die dag niet uit mijn hoofd krijgen, zelfs niet voor een uur.”
Nu januari ten einde loopt, zijn de spanningen op straat afgenomen, zeggen de drie Iraniërs in Teheran tegen AP. Er kijkt elke dag iets vooruit. Maar waar ze ook gaan, zeiden ze, ze blijven waakzaam – voor het geval iets de boel weer in de war brengt.
Ze kunnen geen contact opnemen met Iraniërs buiten hun kringen vanwege de internetstoring, maar in hun omgeving zeggen ze dat ze grote inzet van veiligheidstroepen op openbare plaatsen zien.
“Ik weet niet hoe de andere plaatsen zijn”, zei een van de drie. “Maar op elk plein in Teheran staan agenten in burgerkleding – en zelfs oproerpolitie.”
De dokter zei dat ze hoopt dat de wereld zich niet van Iran afkeert.
“Hoe vaak ik het ook uitleg, ik kan de omvang van de vreselijke situatie echt niet overbrengen”, zei ze. “Niemand zou geloven dat een regering van een land zo gemakkelijk haar eigen bevolking kan doden.”
