BERLIJN — Jürgen Habermas, wiens werk op het gebied van communicatie, rationaliteit en sociologie hem tot een van de meest invloedrijke filosofen ter wereld en een centrale intellectuele figuur in zijn geboorteland Duitsland maakte, is overleden. Hij was 96.
Habermas’ uitgever, Suhrkamp, zei zaterdag te zijn overleden in Starnberg bij München.
Habermas hield zich decennialang vaak bezig met politieke kwesties. Zijn uitgebreide schrijven overschreed de grenzen van academische en filosofische disciplines en gaf een visie op de moderne samenleving en sociale interactie. Zijn bekendste werken waren onder meer de tweedelige “Theory of Communicative Action”.
Habermas, die vijftien jaar oud was ten tijde van de nederlaag van nazi-Duitsland, herinnerde zich later het begin van een nieuw tijdperk in 1945 en zijn verzoening met de nazi-misdaden als iets zonder welke hij zijn weg naar de filosofie en sociale theorie niet zou hebben gevonden. Hij herinnerde zich dat “je plotseling zag dat het een politiek crimineel systeem was waarin je leefde.”
Hij had een ambivalente relatie met de linkse studentenbeweging van eind jaren zestig in Duitsland en daarbuiten, waar hij erbij betrokken raakte, maar waarschuwde toen ook voor het gevaar van wat hij ‘links fascisme’ noemde – een reactie op een opruiende toespraak van een studentenleider die volgens hem ‘een beetje misplaatst’ was. Later zou hij de beweging beschouwen als de drijvende kracht achter een ‘fundamentele liberalisering’ van de Duitse samenleving.
In de jaren tachtig was Habermas een prominent figuur in de zogenaamde Historikerstrid, waarin onder meer de Berlijnse historicus Ernst Nolte opriep tot een nieuw perspectief op het Derde Rijk en de Duitse identiteit. Ze hadden de neiging om wat er onder Adolf Hitler gebeurde te vergelijken met wreedheden begaan door andere regeringen, zoals de dood van miljoenen mensen in de Sovjet-Unie onder Stalin. Habermas en andere tegenstanders voerden aan dat de conservatieve historici door dergelijke vergelijkingen probeerden de omvang van de nazi-misdaden te verkleinen.
Habermas steunde de machtsstijging van centrumlinkse bondskanselier Gerhard Schröder in 1998. Hij was kritisch over de ‘technocratische’ aanpak en zag een gebrek aan politieke visie bij de conservatieve opvolger van Schröder, Angela Merkel, die in 2016 klaagde over de verlammende gevolgen voor de publieke opinie van ‘het sturen van de schuimdeken van het Merkel-volk naar de slaappolitiek’.
Hij was vooral kritisch over de ‘beperkte interesse’ die Duitse politici, bedrijfsleiders en de media toonden in ‘het vormgeven van een politiek effectief Europa’. In 2017 prees hij de nieuw gekozen Franse president Emmanuel Macron voor het opstellen van plannen voor Europese hervormingen, waarbij hij zei dat “de manier waarop hij over Europa praat een verschil maakt.”
Habermas werd geboren op 18 juni 1929 in Düsseldorf en groeide op in het nabijgelegen Gummersbach, waar zijn vader leiding gaf aan de plaatselijke kamer van koophandel. Op 10-jarige leeftijd sloot hij zich aan bij het Deutsches Jungvolk, een afdeling van de Hitlerjugend voor jongere jongens.
Hij werd geboren met een gespleten gehemelte waarvoor als kind herhaaldelijk operaties nodig waren, een ervaring die zijn latere denken over taal hielp bepalen.
Habermas zei dat hij het belang van gesproken taal had ervaren als “een gemeenschapslaag zonder welke wij als individuen niet kunnen bestaan” en herinnerde zich dat hij moeite had om zichzelf verstaanbaar te maken. Hij sprak ook over “de superioriteit van het geschreven woord” en zei dat “de geschreven vorm de fouten van het gesprokene verbergt.”
Zijn vrouw, Ute Habermas-Wesselhoeft, overleed vorig jaar. Het echtpaar kreeg drie kinderen: Tilmann; Rebekka, overleden in 2023; en Judit.
