BEIROET — De hoogste Iraanse veiligheidsfunctionaris, Ali Larijani, is gedood bij een Israëlische luchtaanval, een actie die een tastbare klap betekent voor een Iraanse leiding die weinig interesse heeft getoond in compromissen na bijna drie weken oorlog met de Verenigde Staten en Israël.
De moord op Larijani, die Iran de facto als krijgsheer leidde nadat Opperste Leider Ayatollah Ali Khamenei op de eerste dag van de oorlog stierf, elimineert een ervaren functionaris die wordt gezien als de volmaakte insider, ook al ontbeert hij de religieuze kwalificaties voor het hoogste ambt van de Islamitische Republiek. Israël zei dinsdag in een verklaring dat de aanval de avond ervoor plaatsvond.
Ondanks al zijn strijdlustige opmerkingen sinds het begin van de oorlog werd Larijani ook gezien als een pragmaticus, en waarnemers zeggen dat zijn dood de vastberadenheid van wat overblijft van het Iraanse leiderschap eerder zal versterken dan de bereidheid tot compromissen te vergroten.
Zijn positie als secretaris van de Iraanse Hoge Nationale Veiligheidsraad gaf Larijani de controle over het hoogste veiligheidsorgaan van het land, waar hij in januari de regeringstroepen de opdracht gaf de protesten tegen het regime te onderdrukken. Duizenden Iraniërs werden gedood.
Bij de Israëlische aanvallen werd ook generaal Gholamreza Soleimani gedood, de leider van de Basij, de vrijwillige hulpvleugel van de Islamitische Revolutionaire Garde en een integraal onderdeel van het vermogen van de staat om de orde te handhaven.
“Larijani en de Basij-commandant werden van de ene op de andere dag geëlimineerd en voegden zich bij de leider van het uitroeiingsprogramma, Khamenei, en alle geëlimineerde leden van de as van het kwaad in de diepten van de hel”, zei de Israëlische minister van Defensie Israel Katz dinsdag in een verklaring.
Israëlische functionarissen hebben de ‘as van het kwaad’ gebruikt om te verwijzen naar Iran en zijn bondgenoten, waaronder de militante groeperingen Hamas en Hezbollah.
Larijani was twaalf jaar parlementsvoorzitter en werd de aanspreekpunt voor nucleaire onderhandelingen en voor de betrekkingen met bondgenoten als China en Rusland. Hij trad vaak op als vertegenwoordiger van de regering in de media.
Iraanse functionarissen bevestigden dat Larijani en Soleimani waren vermoord. Ze zeiden dat Larijani’s zoon, het hoofd van zijn kantoor en verschillende bewakers ook omkwamen bij de aanvallen.
Kort na de aankondiging van Katz gaven de Iraanse autoriteiten een ongedateerde notitie vrij, naar verluidt geschreven door Larijani, waarin hij Iraanse matrozen eerde die waren omgekomen bij een Amerikaanse aanval. De afbeelding van het briefje werd ook naar Larijani’s account op X gestuurd.
Er was geen verklaring waarom het briefje werd vrijgegeven en of het aangaf dat Larijani nog leefde.
“Wij ondermijnen dit regime in de hoop het Iraanse volk de kans te geven het af te zetten”, zei de Israëlische premier Benjamin Netanyahu.
Netanyahu en president Trump hebben de gewone Iraniërs herhaaldelijk opgeroepen de regering omver te werpen.
Hoewel de moord op Larijani geldt als een zoveelste inlichtingenstaatsgreep voor Israël en de Verenigde Staten, kunnen beiden spijt krijgen van het verlies van een figuur die, ondanks zijn uitdagende retoriek sinds het begin van de oorlog op 28 februari, door sommige analisten als een realist werd gezien.
Zijn moord draagt bij aan de ondergang van het hoogste echelon van Iran, waardoor de vraag rijst wie er nog moet onderhandelen over een einde aan de oorlog of wie voldoende invloed heeft om de Iraanse diepe staat een compromis te laten accepteren.
Sommige waarnemers zeggen dat dit het punt is.
“Waarom hebben de Israëli’s Larijani op dit moment weggevaagd? Omdat Netanyahu gefocust is op het blokkeren van Trump’s wegen naar een staakt-het-vuren en vervolgonderhandelingen met Iran”, zegt Ellie Geranmayeh, een senior beleidsmedewerker bij de European Council on Foreign Relations, eraan toevoegend dat “Larijani de man zou zijn geweest om die klus te klaren.”
De moord op Khamenei, zei Geranmayeh, had al verschillende hardliners in de regering meer macht gegeven, en de dood van Larijani ‘zou als een versneller op dat pad kunnen fungeren’.
“Israël lijkt zijn aandacht te richten op degenen die zouden kunnen aandringen op een politieke oplossing voor de huidige crisis”, zei ze.
De dood van Larijani zou de duisternis rond het Iraanse leiderschap vergroten. Nadat Khamenei was vermoord en het onduidelijk bleef wie hem zou vervangen, maakte Trump de onzekerheid nog groter door te zeggen dat de nieuwe leider van het land zijn goedkeuring nodig zou hebben, maar ook dat de VS veel van de leiders had vermoord die hij acceptabel had gevonden.
Nadat Khamenei’s zoon, Mojtaba Khamenei, tot nieuwe opperste leider werd benoemd, uitte Trump zijn ongenoegen, maar ontweek herhaaldelijk vragen over wat de transitie onder de jongere Khamenei zou betekenen voor de Amerikaanse oorlogsinspanning.
Na de dood van de oudere Khamenei kwam Larijani naar voren als een spraakmakende stem voor Iran, die zei dat Trump “de prijs moet betalen” voor Amerikaanse aanvallen op het land.
Als reactie daarop deed Trump alsof hij niet wist wie Larijani was.
“Ik heb geen idee waar hij het over heeft, wie hij is. Het kan me niets schelen”, zei Trump vertelde CBS News.
Benjamin Radd, politicoloog en senior fellow bij het UCLA Burkle Center for International Relations, zei dat Larijani werd gezien als ‘de laatste van de competente groep’ binnen het Iraanse leiderschap – een intellectueel die een complex begrip had van de geopolitieke realiteit ter plaatse, die in het verleden met de Verenigde Staten had onderhandeld en die ‘bekwaam’ was in de Iraanse machtsstructuur.
Radd zei dat Larijani ‘de mantel van pragmaticus verloor’ toen hij het dodelijke harde optreden tegen demonstranten in januari krachtig steunde, waarvoor hij ‘meer verantwoordelijk was dan wie dan ook’.
Hij was “absoluut verantwoordelijk voor een enorme hoeveelheid bloedbad, dood en vernietiging”, zei Radd.
En toch is met zijn dood “alle diplomatieke, institutionele ervaring” die hij had “verdwenen” uit het Iraanse leiderschap, zei Radd.
Degenen die aan de macht blijven, zei hij, zijn ‘over het algemeen niet de scherpste mensen, het zijn niet de mensen die de subtiliteiten van de diplomatie begrijpen, van hoe het is om met de Verenigde Staten te onderhandelen’.
Bulos rapporteerde vanuit Beiroet en de directeur uit Colorado.
