“Mijn vraag heeft te maken met hoe we moraliteit in een ecocentrisch wereldbeeld plaatsen. Hoe kan de natuur ons goed en kwaad informeren? Wanneer is predatie op een dier, het oogsten van een plant, het opzettelijk grootbrengen van een dier met als doel onszelf te voeden – wanneer is dit goed, in tegenstelling tot verkeerd?” – Lezersonderzoek
In de groene necropolis van sociale cohesie waarin we ons nu bevinden, moraliteit lijkt haar centrale tombe te zijn. Ik dacht altijd dat ecocide de deugd uit zijn vroegtijdige graf zou verheffen, maar we leven in een tijdperk waarin mensen het niet eens eens kunnen worden over wat goed en fout is. Dus wat heeft de natuur te zeggen? Bloeit moraliteit in de levende wereld buiten de verzorgde tuin van de mensheid? Het is verleidelijk om nee te zeggen – andere dieren doden, verminken en kannibaliseren – maar dat is niet het hele verhaal.
De inmiddels overleden Nederlands-Amerikaanse bioloog Frans de Waal, die de intelligentie van onze soortgenoten verdedigde en daardoor een revolutie teweegbracht in onze studie ervan, betoogde dat moraliteit niet exclusief is voor mensen en dat emoties de biologische taal ervan zijn. Moraliteit is opgebouwd uit een reeks bouwstenen, die duidelijk aanwezig zijn bij veel soorten buiten de onze, die wetenschappers proto-moraliteit noemen: empathie, altruïsme, samenwerking, vredestichting, gerechtigheid.
Chimpansees handelen regelmatig altruïstisch, terwijl kapucijnen reageren op ongelijkheid. Honden voelen vaak wanneer mensen in nood verkeren en troosten hen; olifanten bewaken elkaar en raken slurven aan terwijl ze onder dwang staan; wolven reguleren roedelgedrag en creëren vrede na conflicten; dolfijnen tillen de zieken en gewonden op, zodat ze boven het oppervlak kunnen ademen. Zelfs vampiervleermuizen, die na drie dagen zonder bloed tot verhongering zijn veroordeeld, zullen hun prooi delen in bloedige tongzoenen. De lijst gaat maar door.
De natuur biedt misschien geen morele imperatieven, maar dat betekent niet dat moraliteit niet natuurlijk is. Het bloeide om een reden: sociale cohesie biedt evolutionaire voordelen. De ecologie kan ons niet vertellen wat goed of fout is, of zelfs wat toelaatbaar is, maar kan wel de omstandigheden onthullen waarvoor wij verantwoordelijk zijn. Het herplant de moraliteit uit de Hof van Eden, waar de boom van kennis van goed en kwaad zijn lange schaduw werpt, in het bredere web van het leven. Een ecocentrisch wereldbeeld is relationeel.
Dit web reikt verder dan onze relatie met alleen elkaar. Het eten van andere dieren kan niet inherent verkeerd zijn; het leven zelf is een trofische wirwar van organismen die elkaar voortdurend verslinden. Maar als we het vermogen van andere soorten om te leven en te bloeien beïnvloeden, onze daden worden morele vragen. De industriële landbouw in zijn huidige vorm weeft het web van het leven, draagt enorm bij aan de klimaatcrisis en aan slachtingen op een schaal die nergens anders in de natuur voorkomt.
Elke vorm van predatie vindt online weerklank. Als hertenpopulaties verdwijnen, zullen wolven verhongeren. Als wolven te veel jagen, verzwakken ze dus hun eigen toekomst. Ecologie rechtvaardigt ethiek. Niets duurt zonder gevormd te worden door wat nodig is. Mensen doen alsof we aan deze feedbacklus zijn ontsnapt, ook al halen de gevolgen ons in. Maar onze soort is ook gezegend en vervloekt met dat meest merkwaardige vermogen: bewust kiezen wat we nemen en hoe.
Ik laat mijn persoonlijke moraal mijn keuzes leiden. Maar voor sommige mensen is mijn identiteit immoreel. Dus wat doen we als onze moraal zo sterk uiteenloopt? Die vraag stel ik mezelf elke dag, en ik weet het antwoord nog steeds niet. Ik keer terug naar een ecologisch wereldbeeld en probeer me te concentreren op wat ons bindt. Afhankelijkheid brengt verantwoordelijkheid met zich mee en we zijn allemaal afhankelijk van elkaar en van het leven waarmee we deze planeet delen. Ik keer terug naar de enige kracht die ik ooit iemand heb zien veranderen: relatie.
