Een glimp van Iran door middel van boeken, films en muziek: NPR

Weinig Amerikanen hebben de kans gehad Iran te bezoeken of te verkennen, een etnisch diverse natie met meer dan 90 miljoen mensen die sinds de Iraanse revolutie in 1979 feitelijk is afgesneden van de Verenigde Staten. Nu er een door Amerika en Israël geleide oorlog tegen Iran aan de gang is, kunnen de ideeën, gevoelens en meningen van Iraniërs minder toegankelijk aanvoelen. Enkele recente boeken, films en muziek gemaakt door kunstenaars en journalisten in Iran en uit de Iraanse diaspora kunnen echter helpen licht te werpen op deze eeuwenoude cultuur en haar hedendaagse politiek.

Uiteraard zijn deze suggesties slechts een startpunt – met de nadruk op recent werk dat door de Iraniërs zelf is gemaakt, en niet door naar binnen kijkende buitenstaanders.

Boeken

Voor de zon na lange nachten: het verhaal van de door vrouwen geleide opstand in Irandoor Fatemeh Jamalpour en Nilo Tabrizy

Er zijn nogal wat uitstekende titels die de geschiedenis van Iran deconstrueren, vanaf de oudheid via de heerschappij van de Pahlavi-dynastie tot aan de Iraanse revolutie. Maar er zijn veel minder boeken die ons helpen het Iran in 2026 en de mensen die er nu wonen te begrijpen. Een van de hoogtepunten is een genomineerde voor de National Book Award Voor de zon na lange nachten: het verhaal van de door vrouwen geleide opstand in Iran van journalisten Fatemeh Jamalpour en Nilo Tabrizy, die – bijna in realtime – de Woman, Life, Freedom-beweging weergeeft die begon in 2022, toen Jamalpour in het geheim als journalist in Teheran werkte. In 2024-2025 brachten Jamalpour (nu woonachtig in ballingschap in de VS) en ik een jaar samen door aan de universiteit van Michigan. Knight-Wallace Fellowship voor journalisten; haar inzicht in het hedendaagse Iran behoort tot de beste.

Gouddoor Rumi, vertaald door Haleh Liza Gafori

Als Amerikanen überhaupt bekend zijn met de Perzische poëzie, kan dat komen door populaire ‘vertalingen’ van de 13e-eeuwse soefidichter Jalaluddin Rumi door de inmiddels overleden Amerikaanse dichter Coleman Barks, die de Perzische taal niet las of sprak en de werken van Molana (“onze heer”), zoals de Iraniërs hem noemen, over verwijzingen naar de islam. (In plaats daarvan “interpreteerde” Barks reeds bestaande Engelse vertalingen.)

In 2022 Iraans-Amerikaanse dichter, performancekunstenaar en zanger Haleh Liza Gafori bood het eerste deel van een correctief aan, in de vorm van nieuwe Rumi-vertalingen die tegelijk toegankelijk, diep contemplatief en onmiddellijk zijn. Nog een deel, Watervorig jaar gevolgd.

Martelaar!: Een roman, van Kaveh Akbar

Deze debuutroman uit 2024 van Kaveh Akbar, poëzieredacteur bij De natieis een onverschrokken tour-de-force boordevol humor en inzicht in de complicaties van de diaspora, de aard van identiteit in een naoorlogse wereld tegen terreur, en de intergenerationele impact van de revolutie van 1979 op Iraniërs. De hoofdpersoon, de in Iran geboren maar in Amerika opgegroeide Cyrus Shams, heeft zijn hele leven geworsteld met verslaving, depressie en slapeloosheid, en doet zijn best om een ​​wereld op het “kruispunt van Iraans-zijn en Midwesten-zijn” te begrijpen. Zoals bij zoveel van de titels hier zijn fictie en feit met elkaar verweven: het verhaal draait om het waargebeurde verhaal van de VS die in 1988 een Iraans vliegtuig neerhaalden tijdens de oorlog tussen Iran en Irak.

De papierhandel: een romanvan Marjan Kamali

Het liefdesverhaal van Marjan Kamali uit 2019 is het weemoedige verhaal van een jonge vrouw genaamd Roya en een idealistische activist genaamd Bahman, die elkaar in de jaren vijftig in een winkel in Teheran ontmoetten, maar wier geplande huwelijk uiteenviel vanwege zowel familiale als politieke onrust toen de democratisch gekozen regering van Iran eindigde in een staatsgreep in de VS en de VS. Roya vlucht naar de Verenigde Staten voor een nieuwe start, maar de twee herenigen zich in 2013 en vragen zich af: wat als het leven een andere kant op was gegaan?

Film

Staatsgreep 53

Deze documentaire uit 2019, geregisseerd door de Iraanse filmmaker Taghi Amirani en mede geschreven door Walter Murch, vertelt het verhaal van Operatie Ajax, waarin de CIA en het Britse MI6 de verwijdering van Mohammad Mossadegh, de democratisch gekozen premier van Iran, bewerkstelligden en een bevriende heerser, Shah Mohammad Reza Pahlavi, in zijn plaats installeerden. (De sjah werd tijdens de revolutie van 1979 afgezet.) As Frisse lucht criticus John Powers opgemerkt in zijn recensie: “Wat als eerste naar voren komt is de achtergrond van de staatsgreep, die, zoals zoveel in het moderne Midden-Oosten, gebaseerd is op olie. Kort nadat het zwarte goud werd ontdekt in het Iran van het begin van de 20e eeuw, sloot een Britse oliemaatschappij, nu bekend als BP, een liefdesovereenkomst voor de uitbuiting ervan. Iran kreeg niet alleen slechts 16% van het oliegeld, maar de boeken werden door de Britten bijgehouden voordat de Britse belastingen werden betaald en Iraniërs mochten naar de Britten. zie ze.”

Om door steen te hakken

Film van Sara Khaki en Mohammadreza Eyni Snijd door rotsen maakt dit seizoen kans op een Oscar na de première op het Sundance Film Festival in 2025. Deze inspirerende documentaire volgt Sara Shahverdi – een gescheiden, kinderloze motorrijder – terwijl ze worstelt om de eerste vrouw te worden die wordt verkozen in de gemeenteraad van haar afgelegen dorp en ervan droomt meisjes te leren autorijden en een einde te maken aan kindhuwelijken.

Het was gewoon een ongeluk

De nieuwste film van de veelgeprezen regisseur Jafar Panahi – die dat officieel heeft gedaan verboden van het maken van films in Iran – zijn de jaren 2025 Het was gewoon een ongeluk. Panahi, die meerdere keren in de gevangenis heeft gezeten voor zijn werk en onlangs werd veroordeeld opnieuw heeft bij verstek in interviews gezegd dat zijn inspiratie voor deze brute (en schokkend grappige) thriller mensen waren die hij in de gevangenis ontmoette: een automonteur genaamd Vahid komt oog in oog te staan ​​met de man van wie hij vrij zeker weet dat hij zijn folteraar in de gevangenis was, en verzamelde uiteindelijk andere slachtoffers om te proberen zijn vermoedens te bevestigen. Frisse lucht criticus Justin Chang belde Het was gewoon een ongeluk “een uitbarsting van pure anti-autoritaire woede.”

Het zaad van de heilige Fig

Deze thriller uit 2024 – in het geheim opgenomen door regisseur Mohammad Rasoulof – draait om een ​​gezin waarvan de vader, Iman, wordt aangesteld als onderzoeksrechter in Teheran. Maar het wordt al snel duidelijk dat zijn taak niets te maken heeft met daadwerkelijk onderzoek. Iman, zijn vrouw en twee dochters gaan elkaar verdenken in onze tijd van massale surveillance, terwijl de straten van de stad beneden uitbarsten in de echte Woman, Life, Freedom-protesten.

Muziek

Kayhan Kalhor

Een van de belangrijkste ambassadeurs van Perzische klassieke muziek was de componist en kamancheh (een Iraans strijkinstrument) virtuoos Kayhan Kalhor. Hoewel muziek, net als poëzie, al eeuwenlang centraal staat in de Iraanse cultuur, werden na de revolutie van 1979 aanvankelijk alle soorten muziek verboden. Sindsdien hebben Iraanse klassieke muzikanten echter vele cycli van officiële veroordeling, schoorvoetende tolerantie, censuur en pogingen tot coöptatie van het regime doorstaan.

Ondanks deze moeilijkheden heeft Kalhor een bloeiende carrière opgebouwd, zowel in Iran als in het buitenland, waaronder het winnen van een Grammy Award als onderdeel van het Silkroad Ensemble en het verdienen van drie nominaties als soloartiest. In 2012 nodigde ik hem uit bij onze Tiny Desk om solo op te treden. “Ik wist niet dat ik twaalf minuten lang kippenvel kon krijgen”, schreef een YouTube-commentator onlangs; Ik had het niet beter kunnen zeggen.

Saeed Shanbehzadeh

Van de 92 miljoen Iraanse inwoners komt ongeveer 40% uit verschillende etnische minderheden, waaronder onder meer Azeri, Koerden en Armeniërs. Een van de meest fascinerende gemeenschappen zijn de Afro-Iraniërs uit het Iraanse zuiden, van wie velen als slaven vanuit Oost-Afrika naar Iran zijn gebracht. Multi-instrumentalist en danser Saeed Shanbehzadehdie zijn afkomst terugvoert naar Zanzibar, deze erfenis viert met zijn band en zich specialiseert in Iraanse doedelzakken en percussie.

De underground metalscene

Ondanks aanhoudende beperkingen op muziek – inclusief voortgezet verbod over zangeressen die optreden in openbare instellingen van gemengd geslacht – Iran is de thuisbasis van een bloeiende underground metal- en punkscene. Hoewel fictief, het korte drama van Farbod Ardebelli uit 2020 Het is verboden ons te zien schreeuwen in Teheran – die in het geheim werd opgenomen in Teheran, waarbij de regisseur op afstand instructies gaf vanuit de VS via WhatsApp – geeft een voorproefje van de echte scène en de gevaren waarmee deze kunstenaars worden geconfronteerd.