Michael Tilson Thomas kwam op het toneel als een grote hoop voor klassieke muziek, Amerikaanse muziek, muziek uit Los Angeles, hedendaagse muziek, veelzijdige popmuziek, non-conformistische muziek, Russische muziek, Broadway-muziek en gewoon gewone muziek, wat het ook mag zijn en waar het ook te vinden is. Hij leefde zijn 81 jaar als dirigent, pianist, componist, leraar en mediapersoonlijkheid om deze hoop te promoten woensdag overleden nadat we hebben laten zien hoe hoop wordt gecreëerd. Hij keek vooruit. Hij keek achterom. Toch leefde hij voorlopig.
Het was niet altijd gemakkelijk. Hij was op zijn zachtst gezegd niet altijd gemakkelijk. Maar MTT maakte muziek belangrijk door hoop in iets te veranderen. Hij was ook een van ons. Hij bereikte grootsheid door een epische versterking van een unieke LA-positiviteit waarin chagrijnig weemoedig werd.
Ik ontmoette MTT voor het eerst als kinderklarinettist, en hij, toen Michael Thomas, student-dirigent aan het USC en al als 19-jarige muziekdirecteur van het Young Musicians Foundation Debut Orchestra. Spoedig was hij overal. Als wonderkind trad hij regelmatig op (en hobnobbed) met onder meer Stravinsky, Copland, Boulez en Cage tijdens Monday Evening Concerts-programma’s toen het Los Angeles County Museum of Art in 1965 werd geopend. Die zomer trad hij op op het Ojai Music Festival, dat hij zeven keer zou regisseren als muziekdirecteur.
MTT omschreef zijn jeugd in LA graag als het rijden van het huis van Jascha Heifetz in de Hollywood Hills (waar hij de beroemde Russische violist begeleidde naar lessen) naar LACMA om Ives- en Renaissance-muziek te oefenen, naar compositie- en dirigeerlessen bij USC. Toen was het de thuisbasis van de San Fernando Valley om Beethoven te beoefenen.
Ondertussen luisterde hij op zijn autoradio naar hippe popmuziekstations uit de jaren zestig uit LA. Hij was vooral enthousiast over en raakte bevriend met Chuck Berry. Thuis was de plek waar hij ook filmlegendes tegenkwam. De vader van Tilson Thomas werkte in film en televisie als scenarioschrijver, producent en dialoogcoach. Theodor Thomas was ook een schilder met een visionaire gevoeligheid en een pianist, autodidact op een handvol lessen van Gershwin na.
Maar het waren de moeder en grootmoeder van Tilson Thomas die misschien wel de grootste invloed hadden. Zijn moeder was onderwijzeres op een basisschool. Ze bracht wat een belangrijke eigenschap werd bij haar enige kind, dat dirigeren beschouwde als een oefening in leren, zowel voor de muzikanten als voor het publiek (zo niet voor hem, omdat hij het eigenlijk allemaal wist). Zijn grootmoeder, Bessie Thomashefsky en haar man, Boris, waren sterren van Jiddisch theater aan de Lower East Side van New York.
Boris stierf in 1939, vijf jaar voordat MTT werd geboren. Maar Bessie en de jonge Michael waren close. Ze besefte dat hij, net als zij, voor het podium was geboren en bewonderde hem met zijn podiumkunsten die het sterrenstof in zijn ogen deden. Als jongere speelde MTT zo indrukwekkend pianosonates van Beethoven dat hij indruk maakte op zijn babysitter, een USC-architectuurstudent genaamd Frank Owen Goldberg, die extra geld nodig had.
Frank Gehrytoen hij mij vertelde dat MTT al een betoverende showman was. De twee bleven vrienden voor het leven.
Hoewel MTT het grootste deel van zijn leven niet in LA heeft gewoond, heeft hij het nooit echt verlaten. Het bereidde hem voor op alles wat zou volgen. Op de middelbare school ontmoette hij Joshua Robison, die zijn levenslange partner en uiteindelijk echtgenoot werd. Of ze nu in New York, Miami, Londen of San Francisco waren, waar ze ook woonden, ze hadden het altijd over LA. De schilderijen van zijn vader hingen aan de muren, evenals de Jiddische theaterposters van Boris, waarvan er één ‘King Lear’ verkondigde, vertaald en verbeterd.
Het Tilson Thomas-pakket dat uit LA kwam, was anders dan welke dirigent dan ook ter wereld had gezien. Hij hield van de muziek van Rachmaninoff toen Rachmaninoff uit de mode was, en van Steve Reich toen Reich ondoorgrondelijk werd bevonden. Hij adopteerde de verwaarloosde buitenstaanders van de klassieke muziek en vooral ‘buitenbeentjes’ uit de centrale westkust als Lou Harrison en Henry Cowell. Hij overtuigde Meredith Monk om voor orkest te schrijven en lokte iedereen, van Sarah Vaughan tot het Mahavishnu Orchestra, naar het symfoniepodium.
MTT studeerde in Tanglewood, het zomerhuis van de Boston Symphony, won in 1969 de Koussevitzky-prijs en werd, onder aanmoediging van Leonard Bernstein, benoemd tot assistent-dirigent van muziekdirecteur William Steinberg. Het duurde niet lang voordat MTT vaste gastdirigent werd en vaak de plaats innam van Steinberg, die in slechte gezondheid verkeerde.
MTT, begin twintig, was levendig, arrogant, onbevreesd, vol ideeën en een risiconemer. Net als de Angeleno reed hij in een Porsche door de stad. Hij sprak met vaste symfoniemuzikanten en publieksleden die niet wilden dat er met hen gesproken werd, waarbij hij vaak muziek speelde die ze niet wilden spelen of horen. En hij verblindde ze. Hij kreeg een contract bij de prestigieuze Duitse platenmaatschappij Deutsche Grammophon en maakte spannende platen met de orkesten van Tsjaikovski, Stravinsky, Ives en moderne Amerikanen. Ze blijven een sensatie om te horen.
In 1974 was het het ene moment Tsjaikovski en het andere moment een heerlijk gekke avant-garde opera. Stanley Silvermans “Elephant Steps”, dat MTT in 1974 opnam, was voor popzangers, operazangers, orkest, rockband, elektronische band, ragagroep, zigeunerensemble en natuurlijk olifanten. Richard Foreman schreef het libretto. Er was toen en daarna niets vergelijkbaars geweest. Een opleving zou een sensatie kunnen worden. Het Olympische Kunstfestival, iemand?
Tegelijkertijd slaagde Tilson Thomas, die een geboren pedagoog bleek te zijn, Bernstein in het verzorgen van de Young People’s Concerts van de New York Philharmonic. Toen Steinberg vertrok, negeerde het Boston Symphony Orchestra de MTT als te jong (24) en niet klaar (dat was hij niet, en Boston ook niet). Hij had echter precies de juiste keuze voor het Buffalo Philharmonic, dat hij van 1971 tot 1979 leidde. Het was een wilde rit, met veel opwindende nieuwe muziek en niet weinig controverse – arrestatie van uitvoeringen of arrestatie van nieuwe werken (met name Morton Feldman) en een daadwerkelijke arrestatie op Kennedy International Airport toen in Kennedy kleine hoeveelheden cocaïne en zijn bagage werden gevonden.
Hij leek misschien klaar voor een thuiskomst in 1981, maar de benoeming van MTT tot vaste gastdirigent van het Los Angeles Philharmonic bleek niet de terugkeer van de verloren zoon. Dat waren de jaren van Carlo Maria Giulini’s muzikaal directeurschap, en MTT bracht valuta: nieuwe muziek, Gershwin, flitsende showstoppers. Een groot deel ervan was een verademing, maar hij werd ook herinnerd vanwege zijn onbezonnen jeugd, nu begin dertig. Sommigen kwam hij tegen in het orkest en de keizerlijk directeur Ernest Fleischmann.
Nadat het werd bestempeld als de volgende Bernstein, viel MTT uit elkaar. Wat hij nodig had was niet LA, maar ver weg om zichzelf te vinden. Het gebeurde in twee delen.
In 1987 leidde de pedagoog in hem tot zijn grootste project, de creatie van de New World Symphony in Miami Beach, Florida. Het opleidingsorkest begeleidt jonge musici met een conservatoriumachtergrond in de wereld van professionele orkesten.
Rond dezelfde tijd overtuigde Bernstein het London Symphony Orchestra om Tilson Thomas als muziekdirecteur in te huren. Ver weg van LA, Boston en New York vond een nieuwerwetse MTT zijn weg, niet langer de volgende Leonard Bernstein, maar de eerste en enige Michael Tilson Thomas.
Miami was logisch voor MTT en hij gaf Frank Gehry de opdracht een revolutionaire concertzaal en onderwijsfaciliteit te ontwerpen. In Londen kreeg zijn dirigeren verdieping zonder de oppervlakkige glamour te verliezen. Wat MTT echter nog ontbeerde, was een creatieve visie. Hij had zichzelf altijd als componist gezien en kon op een feestje ter plekke een slim liedje aan de piano verzinnen. Hij had laden vol schetsen, maar weinig voltooid werk.
Er was een terugkeer naar de westkust voor nodig voordat MTT, nadat hij 50 was geworden, al zijn muzikale, emotionele, persoonlijke en spirituele stukken samenvoegde en grootsheid bereikte. Gedurende 25 jaar dirigeerde MTT als muziekdirecteur van de San Francisco Symphony Mahler en Tsjaikovski met een diepgaande ziel die zijn Russische roots en Bernsteiniaanse karakter integreerde. Hij sprak voor buitenbeentjes op zomerfestivals. Hij vond zijn stem als componist. Hij en Robison werden omarmd als een geliefd stel uit San Francisco. Hij maakte van de San Francisco Symphony een baken in de Bay Area.
In het uitdagende laatste hoofdstuk van zijn leven veranderde MTT tragedie in triomf en werd zo een universele inspiratiebron. De sluiting in juni 2020 betekende het annuleren van zijn afscheidsconcerten als muziekdirecteur, waaronder een productie van Wagners “The Flying Dutchman” met een set van Gehry. De volgende zomer viel MTT op het podium tijdens het dirigeren van de London Symphony in Santa Barbara. Bij hem werd een glioblastoom in een laat stadium vastgesteld. Hij had waarschijnlijk nog minder dan een jaar te leven.
Opmerkelijk genoeg bleef MTT tot het einde dirigeren April. Zijn optredens met de LA Phil en de San Francisco Symphony waren transformatief. Hij was gastdirigent in New York, Londen, Praag en elders. In LA leidde een stervende MTT een diepgaande uitvoering van Mahlers Death Obsessed negende symfonie, niet als afscheid, maar als sjamanistisch voorproefje van ieder moment van het leven. Hij vroeg niet om medeleven, maar om vreugde.
Voor MTT is de muziek nooit gestopt. In zijn latere jaren theoretiseerde hij dat wat je meenam bij het horen van een optreden er evenveel, zo niet meer, toe deed dan wat je meemaakte. Het zou kunnen verklaren waarom dit wezen uit het theater, dat zo gracieus een orkest leidde en zo graag met het publiek praatte, stijf en onhandig werd toen hij boog voor erkend applaus. Was het zijn onwil om te vertrekken? Onzekerheid? Probeer je zijn ego uit de ervaring te halen, alsof hij de muziek nu aan jou overhandigt?
Waarschijnlijk waren het al die dingen. Tijdens zijn ziekte, toen zijn bewegingen moeilijker werden, liet hij los. Hij was gewoon blij om daar te zijn, blij om muziek te delen, blij om te leven, heel blij om geliefd te worden. Zijn laatste buiging was een viering van het leven.
Helaas stierf Robison op 22 februari, precies twee maanden vóór MTT, die vier dagen minder dan een jaar stierf sinds zijn laatste concert met de San Francisco Symphony. Maar hij leeft voort via ongeveer 150 opnames en zijn website.
Hij en Robison werkten tijdens zijn ziekte even onvermoeibaar aan het archiveren van zijn leven. Zijn website biedt er één schatkist van meeslepende radio- en televisieprogramma’s, zijn overvloedige Thomashefsky Jiddische theaterarchief, een grote erfenis van zoeken en geloven. En hoop.
